Viktorya dönemi Londra'sından 'Türkiye Yüzyılı'na: Borsalar, tahviller ve simsarlar -Cangül Örnek-
Finans piyasalarının Londra ayağında kurulan güç ilişkileri dünden bugüne özünde aynı mantıkla işlemeye devam ediyor. O esnada Türkiye’de fon vurgunuyla milyonlar dolandırılıyor, sarsılan ekonomiyi toparlamak için yine Londra’da kapılar çalınıyor ve bedel olarak emekçilerin kemerleri biraz daha sıkılıyor...
Geçen haftaki yazımda bugün Türkiye’yi sarsan fon vurgunuyla Lenin’in Emperyalizm kitabında yer verilen finansal vurgun örnekleri arasındaki benzerliğe dikkat çekmiştim. Yazının sonunda finans piyasalarını düzenleme görevi yüklenen kurumların da “finansal piyasalara kimin, ne zaman ve hangi koşullarda gireceğini belirleyen; dolayısıyla, finans piyasasındaki hiyerarşileri inşa eden güç araçları” olarak görülmesi gerektiğini belirtmiştim.
Konuyu eleştirel bir yaklaşımla ele alan tarihçiler, modern dönemde finans piyasalarının genişlemesiyle eş zamanlı olarak düzenleyici kurumların oluşmaya başladığını ve bu kurumların zaman içinde çok katmanlı güç ilişkilerinin araçlarına dönüştüklerini vurgularlar. Gittikçe daha karmaşık hale gelen yasal mevzuat da bu piyasalara girişi seçicileştiren bir eleme mekanizması olarak iş görmeye başlar. Kurumların elindeki güç ve mevzuatın koyduğu sınırlar, dünya ölçeğinde para ve borç ilişkilerini şekillendirmekte önemli rol oynamıştır. Böylece, örneğin uluslar arasındaki hiyerarşilerin finans piyasasındaki bekçileri olarak düzenleyici kurumların rolüne işaret etmek gerekir.
17. yüzyılın başında kurulan Amsterdam Borsası ile kökleri 18. yüzyıla giden Londra Borsası’nın tarihi, bu eşitsiz güç ilişkilerinin finans piyasalarında nasıl yeniden kurulduğunun da tarihidir.
İktisat tarihçisi Bernard Attard, Londra Borsası’nın 20. yüzyıl öncesi tarihini bu perspektifle ele aldığı çalışmasında 1850’li yıllardan itibaren hızla küreselleşen bu borsanın 1914’e kadar uzanan tarihi içinde farklı tarihsel eşikleri ve bu eşiklerde özellikle sömürge hükümetlerinin borsa eliyle nasıl kontrol edildiklerine dair ilginç veriler sunar.1
İskoç ressam ve illüstratör William Lockhart Bogle tarafından 1891 yılında çizilen "Londra Menkul Kıymetler Borsası – Konsol Pazarındaki Tanınmış Yüzler" adlı gravür.Attard’ın aktardığına göre 1865 ile 1914 arasındaki 50 yıllık dönemde, İngiliz yerleşimci sömürgeleri (Kanada, Avustralya vb.) ile Hindistan, Londra'dan denizaşırı devlet tahvillerine giden toplam paranın yüzde 50'sinden fazlasını aldı. Yani sömürgeleriyle Britanya arasında kurulan ilişkinin özel bir biçimi bu şekilde kuruldu. Bu sömürge hükümetleri, Londra menkul kıymetler piyasasına tahvil, bono ve nama yazılı hisse senedi arz ettiler. Borsa ise hem bir düzenleyici kurum hem de sömürgecilerin menkul kıymet arzını nihai talebi oluşturan yatırımcılara bağlayan bir aracılar topluluğu olarak işlev üstlendi.
Attard’ın tezini basitleştirerek anlatırsak; borç para arayan sömürge hükümetleri soluğu Londra Borsası’nda alıyorlardı. Bu noktada Borsa bir güç ilişkisinin aracı olarak işliyordu. Öncelikle Borsa’nın bu işlerden sorumlu komitesi, sömürgelerin çıkardıkları tahvillerin borsada işlem görüp görmeyeceğine karar veriyordu. Yani bu onay gelmezse sömürgeler borç para alamıyordu. Diyelim ki bu onay alındı; bundan sonrası Londra’daki aktörlerin tahvillere gösterdikleri ilgiye bağlıydı. Eğer sömürge hükümetleri bu ilgiyi hak edemezlerse istedikleri oranda borçlanamıyorlardı.
Peki sömürge hükümetleri bu tür bir borçlanmaya neden ihtiyaç duyuyorlardı? Çoğunlukla demiryolu, liman gibi sömürgelerin doğal kaynaklarının yurtdışına gönderilmesini sağlayan büyük altyapı projelerini finanse etmek için.
Attard’a göre her şey “normal” görünse de aslında burada güç ilişkileri işliyordu. Londra Borsası’nın sömürgeler üzerinde finansal baskı gücü vardı. Her şey piyasanın doğal işleyişine uygun görünse bile, borç bulmak için Londra finans piyasalarına açılan sömürge hükümetlerini bu zayıflıklarından yakalayarak hizaya sokmak olasıydı. Bu da emperyalizmin bir başka işleme biçimiydi. Sömürge hükümetleri Britanya finansal aracılarına ve yatırımcılarına bağımlı oluyor, onların beklentilerine uymaya zorlanıyorlardı. Ama görünüşte bir zorlama yoktu.
Yeni sömürge veya yabancı hükümet ihraçlarına müdahale etmek amacıyla Menkul Kıymetler Borsası'nın kote listeleme kurallarını kullanmaya yönelik benzer girişimler (neredeyse her zaman yabancı sermayeli demiryolu şirketleri tarafından yapılırdı), Viktorya ve Edward dönemi sermaye piyasalarında bilindik bir taktikti ve bunlar emperyalizmin -bir iş dünyası emperyalizminin- gayriresmi biçimdeki tezahürlerinden biri olarak yorumlanabilir. Yine de ortada kaba bir zorlama niyeti olmasa bile, Borsa'nın kote izni vermeyi reddetmesi, borçluları kredilerini Londra'da daha kabul edilebilir kılmak için kurumsal düzenlemelerini değiştirmekten başka çaresiz bırakıyorsa, gayriresmi gücün (bu örnekte yapısal gücün) aynı derecede etkili bir kullanımı olabiliyordu.2
1800’lerin sonuna doğru bu güç ilişkisine borsa simsarları (broker) da dahil oldu. Sömürge hükümetleri ile sermaye piyasası arasındaki ilişkiyi düzenleme işini zaman içinde üç büyük firma tekeline aldı. 1900’den sonra sömürgeler, borçlanma fiyatlarını önce bu firmalardan biriyle anlaşarak belirlemek zorundaydılar. Borç vericiler ancak bu üç büyük firmadan birini gördüklerinde sömürge tahvilini almaya yanaşıyorlardı. Böylece sömürgelerin borç arayışlarında Londra’daki simsarlar da bir güç odağı haline geldiler.
İngiliz karikatürist Thomas Rowlandson tarafından George Murgatroyd Woodward'ın bir çizimine dayanarak hazırlanan "Ortaklık Şirketleri Sokağı" adlı mizahi görsel.Anlatılan Osmanlı maliyesinin de öyküsü
Aslında burada Britanya sömürgeleri için anlatılan güç ilişkilerinin bir benzeri Osmanlı İmparatorluğu için de kurulmuştu. Bilindiği gibi Osmanlı ilk kez Kırım Savaşı sırasında Londra piyasasında borçlanmıştı. Savaş sırasında Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’nın desteğini alan Osmanlılar, bu sayede tahvillerini Londra’da kolayca satabildiler.
Ancak tıpkı sömürge hükümetlerinin az sayıda aracı kuruma mahkum olması gibi Osmanlı İmparatorluğu da borç ararken birkaç aracı firmanın koşullarına boyun eğmek zorunda kalıyordu. Osmanlı tahvillerini Avrupa borsalarında satabilmek için Rothschild, Osmanlı Bankası gibi güçlü aracı kurumlara yüksek komisyon bedeli ödüyor; tahvillerini, üzerlerinde yazılı değerin çok altında değerlerle piyasalara sürmek zorunda kalıyordu.
Üstelik Osmanlı’nın, Attard’ın bahsettiği Avustralya ve Kanada gibi yerleşimci sömürgelerden önemli bir farkı vardı. Bu ülkeler Londra’dan buldukları borçlarla büyük altyapı projelerini finanse ederken Osmanlı, Avrupa piyasalarına sürdüğü tahvillerden elde ettiği geliri savaş giderlerini karşılamak ve daha önce aldığı borçların faizini ödemek için kullanıyordu. Bu durumun sürdürülemezliği ortadaydı. Nitekim 1827’de Londra Borsası’nda benimsenen “eski borcunu ödemeyen devletin yeni tahvilleri borsaya kabul edilmez” kuralı gereğince Osmanlı, borcunu çevirecek yeni kaynak bulamaz hale geldi ve 1875-1876 yıllarında moratoryum ilan ederek iflas etti. Bu sürecin sonunda ise Osmanlı maliyesini kontrol altına alan Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu.
Ve 'Türkiye Yüzyılı'nda Londra
Bugün de Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’i sık sık Londra’da, Türkiye’nin tahvillerini küresel piyasalara kabul ettirmeye çalışırken görüyoruz. Mekanizma biraz değişmiş, bugünkü aracılar farklılaşmış olabilir ancak işin özü pek de farklı değil. Şimşek aralarında J.P. Morgan ve Goldman Sachs gibi yatırım bankalarının da bulunduğu bir grup aracıya Türkiye’nin tahvillerini uluslararası piyasalarda pazarlamaları için adeta dil döküyor. Ekonomi politikalarının küresel sermayenin istediği rotadan sapmayacağına dair güvenceler veriyor. Kamu harcamalarını kısacaklarını, asgari ücreti ise katiyen yükseltmeyeceklerini taahhüt ediyor...
Kısacası; finans piyasalarının Londra ayağında kurulan güç ilişkileri dünden bugüne özünde aynı mantıkla işlemeye devam ediyor.
O esnada Türkiye’de fon vurgunuyla milyonlar dolandırılıyor, sarsılan ekonomiyi toparlamak için yine Londra’da kapılar çalınıyor ve bedel olarak emekçilerin kemerleri biraz daha sıkılıyor...
1Bernard Attard, “The LondonStock Exchangeand the Colonial Market: The City, Internationalisation, and Power”, Dejung C, Petersson NP, der., The Foundations of Worldwide Economic Integration: Power, Institutions, and Global Markets, 1850–1930 içinde. Cambridge University Press, 2013:89-111.
2Attard, s. 101.
/././
Büyük iş küçük olmaz -Ali Rıza Aydın-
Sermaye piyasasında yaşananlar bizi devletin ve hukukun ekonomik ilişkilerin ve ekonomi politiğin ürünü olduğu gerçeğine, büyük işlerin küçük ve öznel hareketlerle çözülemeyeceğine, kapitalizmin felaketlerinin kendi içinde çözümsüz olduğu gerçeğine götürür.
AKP’nin 12 Eylül darbesinden ve 1982 Anayasasından devraldığı en dikkat çekici alanların başında gelir sermaye piyasası. Programıyla, anayasal, yasal ve idari düzenlemeleriyle, uygulamalarıyla bunu kararlı bir şekilde sürdürüyor. Öylesine kararlı ki devleti de şirket gibi yönetmeyi duraksamasız savunup uygularken sınırsız bir piyasa hedefi var.
Olağandışı bir durum değil kuşkusuz. Siyaseti bu. Birçok zaaf, olay, kriz, adaletsizlik, hukuksuzluk, çürüme ve yönetememeye karşın 25. yıla adım atan AKP iktidarı emperyalizmin, sermaye sınıfının, dinsel ve etnik gericiliğin, devletin partileştirilmesinin bütünsel analiziyle ortaya konuluyor. Ortağıyla ve muhalefetiyle düzen içi siyaset de bu bütünün içinde.
1982 Anayasasının 19 kez değişikliğinin 12’sinde imzası olan ama kimi zaman çifte standart uyguladığı, kimi zaman uygulamadığı anayasayla anayasasızlaştırmayı başaran AKP’nin anayasal karnesi biliniyor.
Bu karne içindeki maddelerden biri Anayasanın “piyasaların denetimi” başlıklı 167. maddesi. 1982 Anayasasındaki özgün metnine dokunulmayan bu maddede; “Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri alır; piyasalarda fiili ve anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi önler.” deniliyor. Sınıflı toplumun ve sermaye sınıfı egemenliğinin anayasada yer alan önemli maddeleri arasında olan maddenin anlamı, gerekçesinde de belirtildiği gibi, devlete özel girişimin rekabet koşulları içinde yararlı yönde gelişmesine yardımcı olması yönünde görev yüklenmesi.
Maddenin ilginçliği, konuyla ilgili temel yasalardan birinin, Sermaye Piyasası Kanunu’nun 1982 Anayasasından önce 1981’de gelmesi. 24.9.2026 günlü “Piyasa yasalarına hukuk yetmez” başlıklı yazımda da belirttiğim gibi, 2499 sayılı Yasa, 12 Eylül darbesinin gerçek yüzünü ve amacını yansıtan hukuk metinlerinden biri. AKP bu Yasayı değişikliklerle uygulayarak, 6.12.2012 günlü (6362 sayılı) Yasayla yürürlükten kaldırdı. Kendi deyişleriyle daha güvenilir, yatırımcı hak ve çıkarlarını daha etkin koruyan bir yasa getirdi.
Ancak geçen sürede 2026 fon soygunu önlenemedi. Sonuç ortada, böyle giderse ortada kalmaya devam edecek. Soygun sonrası çıkarılan Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun da ortada kalmasına engel olamayacak gibi gözüküyor.
Fonların malvarlığından gerçeğe ve hukuka aykırı olarak çıkarılan değerlerin geri kazanımının ve söz konusu fonların tasfiyesinin “hukuksal belirlilik, hesap verilebilirlik ve kurumlararası eşgüdüm içinde yürütülmesi” hedefi soygun yaşanmadan önce de geçerliydi ve devlete verilen görevdi.
Böylesine anayasal ve yasal güvence, hukuk devleti güvencesi altındaki, niceliksel ve niteliksel etkisi büyük olaylar tek tek ele alınarak, tasfiye ve ödeme gibi önlemlerle geçiştirilemez. Yapılan bir yandan anayasayı ve yasaları uygulamamak, görevi ihmal etmek, diğer yandan hukuksuzluğu dar alana sıkıştırıp bir başka yasayla çözmeye çalışarak piyasa düzenini meşrulaştırmak.
İlişkiler yağ lekesi gibi büyüyüp dağılıyor ve Sevgili Oğuz Oyan’ın 10 Kasım 2026 yazısında vurguladığı gibi “vurgun, sistematik değil sistemik”. Tasfiye Yasasının gerekçesi bu durumun açık evetlemesi (itirafı) niteliğinde.
Tasfiye Yasasıyla amaçlanan; sermaye piyasalarının güven, açıklık ve istikrar içinde işleyişinin korunması, yatırımcıların hak ve menfaatlerinin güvence altına alınması ve hukuka aykırı fiillerin ekonomik sonuçlarının bu fiillerle ilgisi bulunmayan yatırımcılara yansıtılmasının önlenmesi, hukuka aykırı fiillerde sorumluluğu bulunan kişilerin tespit edilerek sorumluluklarının gereğinin yerine getirilmesi, kamu bütçesine hiçbir mali külfet getirmemesi, bu fiillerle herhangi bir ilgisi bulunmayan yatırımcıların haklarının korunması, ortaya çıkan olumsuz sonuçların sermaye piyasalarının geneline sirayet etmesinin önlenmesi, Devletin sermaye piyasalarında hukuka aykırılık, usulsüzlük ve yolsuzlukla mücadeledeki kararlılığının somut biçimde ortaya konulması, yatırımcı güveninin tesisi ve finansal piyasaların sağlıklı ve istikrarlı işleyişinin sürdürülmesine hizmet edilmesi…
Bunların hepsi esasen devletin anayasal ve yasal yükümlülüğü.
Sermaye piyasasında iş ve işlem yapanlar Anayasa ve yasal hak ve güvence, devlet güvencesi altında olduklarını bilerek hareket ediyor. Hak sahiplerinin, kimileri tarafından yapılan gerçeğe ve hukuka aykırı yönlendirmeleri, vurgunları, soygunu bilmeleri de olanaksız. Güvenceleri hukuk ve devlet olduğundan hukuk devletinin iyiniyet ilkesine de inançları var.
Devlet “bilmiyordum” diyemez.
Her ne kadar Sermaye Piyasası Kanunundaki aracı kuruluşlar “özel” olsa da devletin düzenlemesi, gözetimi ve denetimi altında, hukuka bağlı olarak çalışmakta. Bu kuruluşlara güven, devlet ve hukuka güvenden kaynaklanır. Sermaye piyasasında güvenlik içeren kuralların ve kurumların uygulamada güvensizliğe dönüştürülmesi hukuka ve devlete güvenin sarsılmasına, kırılmasına neden olur. Fonlarla kişiler arasındaki ilişkinin hukuka ve devlete güvenle, “belirli” bir sistem içinde olanaklı olması “nesnel iyi niyet ilkesi”nin sonucu.
Kuşkusuz yönetim, gözetim ve denetimde olan görevlilerin sorumluluğu yadsınamaz. Ancak Anayasanın 167. maddesi ve anayasal bütünlük içinde değerlendirildiğinde Sermaye Piyasası Kanunu kapsamındaki tüm görev, yetki ve sorumluluklar ne kadar örgüt, şebeke bağı savı ileri sürülürse sürülsün, ne kadar hukuksal olarak kimi görevlilere yüklenirse yüklensin, hukuk ve siyaset ilişkisiyle ortaklaşa ve zincirleme devlete ve onun içinde ağırlıklı olarak yürütme organına ait.
Bu değerlendirmeyi yaparken gönderme yapılan hukukun egemen sermaye sınıfının hukuku olduğunu bir kez daha anımsatmakta yarar var. Ekonomi politiği sömürü kapitalizmde, burjuva hukukunda sermaye sınıfının güvencesinin, ayrıcalığının egemen olduğunu biliyoruz.
Sermaye piyasasında yaşananlar bizi devletin ve hukukun ekonomik ilişkilerin ve ekonomi politiğin ürünü olduğu gerçeğine, büyük işlerin küçük ve öznel hareketlerle çözülemeyeceğine, kapitalizmin felaketlerinin kendi içinde çözümsüz olduğu gerçeğine götürür.
/././
Asgari ücretliye yine ‘açlık’ gözüktü -Atilla Özsever-
Asgari ücrete en iyimser tahminle 2027 bütçesinde öngörülen kaynak, yüzde 33,7’yi işaret ediyor. Bu durumda en az ücret 37 bin 536 lira olacak. Ekim 2026 itibarıyla açlık sınırı ise, 38 bin 24 lira. Asgari ücret, 2027 yılı için böyle saptanırsa Nisan 2024’ten Aralık 2027 sonuna kadar (45 ay) açlık sınırının altında kalmış olacak demektir…
Asgari Ücret Tespit Komisyonu, 2027 yılı asgari ücretini belirlemek üzere Aralık ayı başında toplanacak. Komisyonda işçi, işveren ve hükümet tarafı bulunuyor. İşçi tarafını temsil eden Türk-İş, Aralık 2025’te Asgari Ücret Tespit Komisyonu’nun yapısının adil ve demokratik olmadığı gerekçesiyle bundan böyle komisyon toplantılarına katılmayacağını açıklamıştı.
Türk-İş’in komisyon toplantılarına katılıp katılmamasının ötesinde en fazla üyeye sahip işçi konfederasyonu olarak baskı gücünü göstermesi gerekiyor. Bu yönde bir adım atıldığı yok.
Öte yandan 2027 asgari ücretiyle ilgili olarak çeşitli senaryolar gündemde bulunuyor. Halen net asgari ücret 28 bin 75 lira. AKP Hükümeti’nin Orta Vadeli Programı’nda (OVP) 2026 sonu itibarıyla öngörülen enflasyon oranı yüzde 28,4. Böyle bir artış olursa asgari ücret 36 bin 48 liraya yükselecek.
Merkez Bankası’nın tahmini ve sınırlı bir refah payının dikkate alınmasıyla yüzde 30’luk bir artış gündeme gelebilir. Bu durumda da net asgari ücret 36 bin 498 lira olabilecek.
Yine açlık sınırının altında
En iyimser tahmin olarak 2027 Bütçesi’ndeki rakama atıf yapılıyor. 2027 yılı Bütçe Kanunu teklifine göre, asgari ücretle bağlantılı olarak vergi istisnası kapsamında çalışanların gelirlerine sağlanacak katkı için 1 trilyon 460 milyar lira kaynak ayrıldı.
Böylece 2027 yılında vergi istisnası desteği için öngörülen kaynakta yüzde 33,7 oranında artış hesaplandı. Bu durumda yüzde 33,7’lik senaryoya göre, net asgari ücret 37 bin 536 liraya çıkacak.
Türk-İş’in Ekim 2026 ayı itibarıyla belirlediği açlık sınırı (dört kişilik bir ailenin sadece gıda harcaması) 38 bin 24 lira. Asgari ücret 37 bin 536 lira olsa bile yine açlık sınırının altında kalıyor.
Bu en az ücret, Nisan 2024’ten itibaren açlık sınırının altında kalmaya başladı. 2027 yılının tamamında da açlık sınırının altında kalacağı dikkate alındığında 45 ay boyunca açlık sınırının altında kalmaya devam edecek demektir.
Avrupa’nın dibinde
Öte yandan Eurostat (Avrupa İstatistik Bürosu) 2026 yılı verilerine göre, Türkiye, Avrupa’daki en düşük asgari ücretler sıralamasında 620 avroluk (34 bin 100 lira) brüt ücret uygulanan Bulgaristan’ın yalnızca 1 avro üzerinde kalıyor.
2026’nın ikinci yarısında Avrupa’da en yüksek brüt asgari ücret 2 bin 771 avro ile Lüksemburg’da uygulanıyor. Lüksemburg’u 2 bin 391 avro ile İrlanda, 2 bin 343 avro ile Almanya izliyor. Türkiye ise 621 avroluk (34 bin 155 lira) brüt asgari ücretle Avrupa’nın en düşük ücret grubunda bulunuyor.
Türkiye, 2026’nın ilk yarısında Kuzey Makedonya’nın üzerinde yer alırken ikinci yarıda bu ülkenin de gerisine düştü. Böylece Türkiye, asgari ücret açısından Avrupa’da sondan ikinci sırada yer alarak en alt sıralarındaki konumunu daha da perçinlemiş oldu.
'Foncuya değil emekçiye'
Bu arada Asgari Ücret İnisiyatifi adı altında toplanan bir kısım emekçi de, geçtiğimiz pazar günü (8 Kasım 2026) Kadıköy’de Boğa Heykeli’nin önünde toplanıp İskele Meydanı’na kadar yürüyüş yaptı. Meydanda da basın açıklamasında bulunuldu.
Gerek yürüyüş sırasında gerekse meydanda şu sloganlar atıldı: "Foncuya bol kepçe, emekçiye yok bütçe", "Foncuya değil, emekçiye bütçe" “Açlığa mahkum olmayacağız”, “AKP’den hesabı emekçi soracak”.
Kadıköy İskele meydanında da önce asgari ücretle geçinen emekçilere söz verildi. Daha sonra basın açıklaması yapıldı. Basın açıklamasında, asgari ücretlinin açlık sınırının 10 bin lira altında bir ücret aldığı belirtildi. Asgari ücret, 2027 bütçesinde öngörülen yüzde 33’lük zamla 37 bin lira düzeyine çıksa bile yine açlık sınırının altında kalacağı vurgulandı.
Asgari Ücret İnisiyatifi’nin talepleri ise şöyle sıralandı:
* Asgari ücret, işçi ve ailesinin geçimini esas almalı, insan onuruna yaraşır bir düzeye çıkarılmalıdır.
* Ücretler, milli gelir ve gerçek enflasyon baz alınarak yılda dört kez güncellenmelidir.
* Gelir dağılımında adaleti gözeten bir ekonomi politikası izlenmelidir.
Basın açıklamasının sonunda 29 Kasım’da Kartal’da yapılacak mitinge bütün emekçiler ve emekliler davet edildi.
Asgari Ücret İnisiyatifi, 8 Kasım Pazar günü Kadıköy’de insanca bir ücret için eylem yaptı.Metrelerce yüksekti bina. Sanki on katlıydı ama içine katları koymayı unutmuşlar gibi yukarıya doğru öylece yükseliyordu. Kafasını kaldırıp yukarıya bakan işçinin kendini zeminde dolaşan küçük bir karınca gibi hissetmesine neden olacak kadar tepedeydi tavan. Tavandaki tren yoluna benzer çelik raylarda baş aşağı asılı, adına vinç dedikleri kabinler sıralıydı. Her yeri tozla kaplı bir çöp bidonunu andıran, neredeyse apartman büyüklüğündeki koca fırının kapağı açılsın diye sanki öylece yukarıda bekliyorlardı.
Katları olmadığı gibi duvarları da yoktu binanın ama aralıklarla dikilmiş çelikten direkleri vardı. O direkler tavana yapışık yollarla birleşip tepetaklak duran vinçleri tutuyordu. Direklerin etrafında ise uçtan uca birleştirilmiş sıra sıra dalgalı devasa saclar, aşağıdan yukarıya kadar hem yan yana hem üst üsteydiler. Rüzgâr girip çıkmasın yeter diye, duvar görevindeydiler.
Tarifi zor bir koku olurdu hep binada. İçindeki işçilerden başka hiç kimsenin başka hiçbir yerde soluyamayacağı bir kokuydu o. Erimiş metalden çıkan dumanın içinde saklı, ekşi desen değil, acı desen hiç değil, gözle görülemeyecek kadar küçük toz zerrelerinin nefes aldıkça can acıtan kokusuydu bu. Üç vardiyada, yani sabahtan akşama, sonra akşamdan geceye ve geceden sabaha kadar hiç eksilmezdi bu koku.
O kötü kokuyu işçilerle birlikte içine çeken büyük filtreler de vardı binada. Dev bir solucan gibi içeride kıvrıla kıvrıla dolaşıp tepeden dışarıya uzanıp arkadaki büyük depoya ulaşıyordu. Bu sevimsiz solucan henüz işçilerin ciğerlerine dolmamış olan o ağır kokulu zerrecikleri topluyordu. Görevi işçileri tozdan korumaktan ziyade içindeki metalleri ayrıştırmak için havadaki zerrecikleri başka pis kokulu bir tesise göndermek üzere biriktirmekti. Yani işçinin ciğerini söndüren o zerrecikler patrona neredeyse o binada üretilen çelik kadar para kazandırıyordu.
Yeni bitmiş inşaatta evin içine yapışmış kalın bir toz tabakası vardır ya hani, üstüne en etkili çamaşır suyunu döksen bile işe yaramayacak diye düşündüren, işte her yer bunun gibi hiç çıkmayacak cinsten yapışık bir tozla kaplıydı. Onlar işçinin soluğundan da filtre solucanından da kaçmayı başarmış olan tozlardı. Yerler, sacdan duvarlar, tavandaki raylar, onlarla birleşen çelik direkler, işçinin kafasına taktığı baret, giydiği kıyafet, gözünle görebildiğin elinle dokunabildiğin her şey onlarla kaplıydı. Her rengin tek gri tonu olduğu bir siyah beyaz film sahnesi gibi, renk körüydü bina.
Katsız, duvarsız, renksiz, soluksuz bu binada bir de korkutucu ses vardı ki patladı patlayacak yanardağ gibi bir yükseliyor bir iniyor ama hiç kesilmiyordu. O çöp bidonuna benzeyen apartman büyüklüğündeki fırından gelen, içindeki tonlarca hurda metali eritmek için uyguladığı büyük gücün gürültüsüydü o ses.
Saatte bir o devasa kapak açılırdı. İşte o an sanki yanardağ patlardı. Fırının içinde bir ejderha varmış da açılan kapaktan dışarıya üflüyormuş gibi alevler katsız binanın tepesine doğru yükselirdi. O an etrafı saran dumandan göz gözü görmez, çıkan gürültüden kulaklar duymaz olurdu.
Tam o sırada tavanda tepetaklak duran vinçlerin en kuvvetlisi harekete geçer, bağıra bağıra eriyen sıvı metali kalın çelik halatların ucuna takılı adına pota denilen ateşe dayanıklı kovaya alıverirdi. İçi sıvı metalle ağzına kadar dolmuş pota, tepetaklak duran vinçlerin ucunda asılı bir şekilde katsız binanın içinde ilerleyerek şeklini alacağı kalıpların olduğu makinelere giderdi. Erimiş metal buradan artık bir çeliğe dönüşüp ya bir buzdolabı kapısı ya bir otomobil kaportası ya da bir silah namlusu olmak üzere işleneceği fabrikaya ulaşmak için sırasını beklemeye başlardı.
İşte katsız, duvarsız, renksiz, soluksuz bu binada her gün bunlar oluyordu. Her gün, her saat ve her dakika ve durmaksızın. Bütün hikâye bu döngü içindi.
Bu her şeyin çok büyük, çok gürültülü, çok sıcak, çok kötü kokulu olduğu binada tüm bu olan bitenin içinde ortalıkta pek görünmeyen işçiler vardı. Oysa sayıları çoktu. Kimisi kadrolu kimisi taşeron, kimisi beyaz yakalıydı. Vinçleri onlar çalıştırıyor, fırının kapağını açıp kapayan düğmelere onlar basıyor, sıcaklığı onlar ayarlıyor, birbirine karıştırılacak madenlerin oranlarını onlar belirliyordu. Dışarıdan bakınca sanki her şeyin kendi kendine olup bittiği gibi sanılan binada zemindeki karınca kadar küçük görünen işçiler vardı ve aslında onlar olmadan hiçbir şey olmuyordu. O dev bina, o koca fırın, o tepede asılı güçlü vinçler, o kapkaynar sıvı metal işte o küçücük insanlar olmadan hiçbir şeydi.
Öyleydi ama büyük bir sorun vardı. O küçücük insanların o büyük binada olup bitenler için söz hakkı yoktu. Çünkü binanın sahibi vardı. O, çeliğin de sahibiydi. Karar hakkı onundu ve tek önceliği para kazanmaktı. Bunun için binadaki hiçbir şey bir an bile durmamalıydı. O fırın her dakika çalışmalı, o hurda durmaksızın erimeli, vinçler tepede hep gidip gelmeli, çeliğin tırlara yüklenip binanın kapısından dışarıya çıkmadığı tek bir gün bile olmamalıydı. Böyle olduğunda kendisinin ve ailesinin kasasına milyonlarca dolar doluyordu. Böylece yıllar içinde devlet bütçesi kadar büyük bir serveti birikiyordu. Tıpkı diğer çelikhanelere, montaj fabrikalarına, maden, hastane ve özel okullara sahip olan başkalarının servetleri gibi. O devasa üretim araçlarına sahip olanlar, sayıları çok az da olsa çok büyük bir zenginliğe sahiptiler. Onların dışındaki milyonlar zeminde küçücük karıncalar gibi o zenginliği üretmeye devam ediyordu.
O gün bakım için zoraki durdurulmuş olan binada vincin yorulmuş parçaları taşıdığı yüke daha fazla dayanamadı. Koca bina zeminde karınca gibi çalışıp kendisini iyileştirmeye çalışan onlarca işçinin üstüne çöküverdi. Her şeyin büyük, sıcak, gürültülü ve soluksuz olduğu yerde yarattıkları büyük zenginlik hakkında hiçbir karar alma hakkı bulunmayan küçük insanlar oracıkta yandılar, ezildiler, zehirlendiler, birlikte öldüler.
Küçük bir azınlığın zenginliği sadece milyonların yoksulluğu değil, yoksulların ölümü de demek. İşte bu nedenle mesele vincin kopmasına neden olan teknik sorunlar değil. Ona harcanmayan paranın bir mantığı var işte.
İnsanlığın büyük kaynakları, neden toplumun bütününün ihtiyaçları için kullanılamıyor? Neden o kaynakları yaratan üretim araçları özel sektörün elinde? Neden kararları onlar veriyor ve o kararlar onların şirketlerinin kâr hedeflerine göre belirleniyor?
Meselemiz bu. Ölü işçiler üzerinde yükselen ve bir daha kimseyi öldüremesinler diye el konulması gereken zenginlik.
/././
2027 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı!-Rıfat Okçabol-
Geçmişte açıklanan stratejik planlardaki amaçların hemen hiçbirinin gerçekleştirilmediğini bilenler ve AKP’nin “Yaptıklarımız yapacaklarımızın teminatıdır” söylemini anımsayanlar, bu programdaki "cek", "caklı" tedbirlerin piyasalaşma ve gericileşme doğrultusunda olacağını bildiğinden bu program hakkında kuşku duyuyor.
Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Strateji ve Bütçe Başkanlığınca hazırlanan bu program, 27 Ekim 2026 günü Cumhurbaşkanı tarafından onaylanıp yayınlanmış. İçindekiler sayfasına göre bu programın ilk bölümü, Dünya Ekonomisindeki Gelişmeler; Türkiye Ekonomisindeki Gelişmeler ve Hedefler ile Kamu Maliyesinde Gelişmeler ve Hedefler gibi üç alt başlığı içeriyor.
İkinci bölümde ise 2027 Yılı Programının Makroekonomik Amacı ile 2027 Yılı Programının Hedefleri ve Politikaları gibi iki alt başlıkl bulunuyor. 2027 Yılı Programının Hedefleri ve Politikaları başlığının altında;
- İstikrarlı Büyüme, Güçlü Ekonomi,
- Yeşil ve Dijital Dönüşümle Rekabetçi Üretim,
- Nitelikli İnsan, Güçlü Aile, Sağlıklı Toplum,
- Afetlere Dirençli Yaşam Alanları, Sürdürülebilir Çevre ile
- Adaleti Esas Alan Demokratik İyi Yönetişim
başlıkları yer alıyor.
Nitelikli İnsan, Güçlü Aile, Sağlıklı Toplum başlığının altında da eğitim, aile, gençlik ve spor gibi 15 konu başlığı bulunuyor.
Bu programın içindekiler sayfasında yer verilen "Güçlü Ekonomi, Yeşil Dönüşüm, Sağlıklı Toplum, Adaleti Esas Alan Demokratik İyi Yönetişim" gibi süslü (!) ifadeler, AKP zamanında hazırlanmış olan ve benzeri süslü ifadeleri içeren stratejik planları anımsatıyor. Ekonomi yıllardır baş aşağı giderken, asgari ücretle yaşamını sürdürmeye çalışanlar varken, yeşil alanlar bir bir yok edilirken, hukuk düzeni altüst olmuşken, bu süslü ifadelerin toplumu kandırmak için kullanıldığı belli oluyor.
Eğitim kısmı ise "Mevcut Durum, Amaç, Tedbirler ve Politika" konularını içeriyor. Mevcut Durum, toplumla dalga geçercesine, “Okul öncesinden itibaren eğitimin her kademesinde kaliteli eğitime erişim gerek fiziki kapasitenin geliştirilmesi gerekse öğretmen niteliklerinin artırılmasıyla gerçekleştirilmektedir” cümlesiyle başlıyor! İktidarın uygulamalarıyla ilgili güzellemelerle devam ediyor! Örneğin AKP iktidarı eğitim ve önlem gibi Türkçe sözcükler varken maarif ve tedbir gibi Osmanlıca sözcüklerin kullanımını yaygınlaştırırken, bu bölümde, “öğrencilerin kelime hazinesini geliştirecek şekilde Türkçenin doğru ve etkili kullanımına dikkat edilmektedir” deniyor!
Amaç kısmında da;
- kendi Sünni inançlarını tüm topluma dayatanlar, “bireylerin kapsayıcılık ilkesi esasında nitelikli bir eğitimden”,
- tüm değerleri dini değerlerle sınırlı olanlar, “milli, manevi, ahlaki, insani ve toplumsal değerleri içselleştirmiş” öğrenci yetiştirmekten;
- başka alanlarda gerekmiyormuş gibi, öğrencilere “finansal okuryazarlık” kazandırmaktan;
- kültür ve spor derslerini kısıtlayıp öğrencilerin çağdaş kültürel etkinliklerini yasaklayanlar, öğrencilere “kültür, sanat, spor ve dil yetkinlikleri” kazandırmaktan
söz edebiliyorlar!
Tedbirler ve Politika kısmı, üç sütunlu uzun bir çizelgeden oluşuyor. Sütun başlıklarında da sırasıyla Politika/Tedbir; Sorumlu/İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar; Yürütülecek Faaliyetler ve Projeler ifadeleri yer alıyor. Çizelgenin ilk sütununda Tedbir 661.1 ile başlayıp Tedbir 693.1 ile sona eren 70’ten fazla tedbire yer veriliyor. İlk sütunda tedbir olarak örneğin
- ÇEDES ve manevi rehberlik projeleriyle okulları imam ve hafızlarla dolduranlar, tarikat niteliğindeki kuruluşlarla protokol imzalayanlar, “Çocuğun iyi olma halini destekleyecek mekanizmalar ve standartlar oluşturularak okullar bu standartlar çerçevesinde izlenecektir” (Tedbir 662.2);
- Ders programını zorunlu ve seçmeli din dersleriyle oluşturanlar, “Okullarda bilim, kültür, sanat ve spor faaliyetleri ile sosyal etkinlikler artırılacaktır” (Tedbir 662.3);
- Öğretmenlerle görüşmek isteyen velinin okuldan randevu alması uygulamasını getirenler, “önleyici tedbirler aile ve okul iş birliğiyle alınacaktır” ve “Mesleki eğitimde ders seçimi dâhil karar alma süreçlerine özel sektörün ve ailelerin katılımı sağlanacaktır” (Tedbir 670.1);
- 1982’den beri öğretmen yetiştiren eğitim fakülteleri yok sayılarak ve işlevsizleştirilerek Milli Eğitim Akademisi kuruluyor. Bu akademiye her lisans mezunu başvurabiliyor. Bu akademide AKP yandaşları görevlendiriliyor. Bu akademide çalışmak isteyen doktoralı öğretmenleri mülakata alıp “Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin’in en sevdiğin özelliği nedir? İslamofobi ve İslam karşıtlığı kavramlarından hangisi daha doğru? Hangisini tercih edersin?” gibi sorular soranlar, “Öğretmenlik mesleği genel yeterlikleri, güncel gelişmelere ve değişen ihtiyaçlara uygun olarak ve Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinin öngördüğü yaklaşım doğrultusunda güncellenecektir” (Tedbir 668.1)
diyebiliyorlar!
Bu tedbirler arasında “Veriye dayalı politika üretilmesi sağlanacaktır” (Tedbir 677.1) gibi yıllardır söz edilen tedbirler de bulunuyor. Bu tedbirler arasında, “Akademik ve mesleki beceriler de dâhil olmak üzere ulusal beceri tanımlaması yapılacaktır” (Tedbir 679.1) gibi ne olduğu belirgin olmayan tedbirler de yer alıyor. Bu tedbirler arasında;
• “İşverenler ile hayat boyu öğrenme merkezi hizmeti sunanlar arasındaki iş birlikleri geliştirilerek ortak program sunmaları sağlanacaktır” (Tedbir 675.4) ve
• “Özel sektör ile mesleki ve teknik eğitim kurumları arasında finansman dâhil uzun vadeli iş birliği sağlanacaktır” (Tedbir 678.2)
gibi 20 dolayında toplumun genelini değil de işverenleri önceleyen mesleki eğitimle ilgili tedbirler bulunuyor. Eğitim alanında en büyük eşitsizlik kaynağı olsa da, ölçme ve değerlendirmenin (sınavların) tüm eğitim kademelerine yansıtılacağından söz ediliyor.
Geçmişte açıklanan stratejik planlardaki amaçların hemen hiçbirinin gerçekleştirilmediğini bilenler ve AKP’nin “Yaptıklarımız yapacaklarımızın teminatıdır” söylemini anımsayanlar, bu programdaki cek-caklı tedbirlerin piyasalaşma ve gericileşme doğrultusunda olacağını bildiğinden bu program hakkında kuşku duyuyor.
Bu programdaki tedbir numaraları 661.1 ile başlayıp genelde bir bir artarken, örneğin 663.1 numarası kullanılmadan 663.2 numarasının kullanılması gibi 15 yerde tedbir numaralarının atlandığı görülüyor. Bu durum da, programın ciddiyetine gölge düşürüyor.
/././
Kâr özele, zarar kamuya: Soma Termik iflas etti, hesap işçilere kesildi -Özkan Öztaş-
Torku’nun işlettiği Soma B Termik Santrali, TKİ’ye 20 milyar lirayı aşan kömür borcunu ödemeden iflas istedi, santral icradan TKİ’ye geçti. Yüzlerce işçi ücretsiz izne çıkarıldı, şimdi iş akitleri sonlandırılıyor. Kâr özele, zarar kamuya ve emekçiye kaldı.
Manisa'nın Soma ilçesinde faaliyet gösteren İmbat Madencilik'te çalışan işçiler, bir yılı aşkın süredir düzenli ödenmeyen ücretleri, primleri ve toplu iş sözleşmesinden kaynaklanan alacakları için eyleme geçmişti.
İşçiler, 27 Ekim'de Ankara'ya yürüyüş başlattı. Şirket yönetimi ise çalışanlara gönderdiği açıklamada, yaşanan mali krizin temel nedenlerinden birinin Soma B Termik Santrali'ni işleten şirketten tahsil edilemeyen kömür bedeli olduğunu bildirdi.
İmbat Madencilik'in açıklamasına göre, Konya Şeker'den tahsil edilemeyen alacak 1 milyar 475 milyon liraya ulaşmıştı. Şirket, çalışanlarına gönderdiği mesajda kasasında maaşları düzenli ödeyebilecek başka bir kaynak kalmadığını ve varlıklarının ipotek altında olduğunu savundu.
Burada adı geçen Torku, bağımsız bir enerji şirketi değil. Torku markasıyla tanınan Konya Şeker Sanayi ve Ticaret AŞ, Anadolu Birlik Holding bünyesinde faaliyet gösteriyor. Soma B Termik Santrali'ni işleten Soma Termik Santral Elektrik Üretim AŞ'nin sermayesinin tamamı da Konya Şeker'e ait.
Dolayısıyla İmbat Madencilik'in işçilere yaptığı açıklamada işaret ettiği borç, Konya Şeker'in yüzde 100 sahibi olduğu santral işletmecisiyle arasındaki ticari ilişkiden kaynaklanıyor.
Soma B Termik Santrali'nin Türkiye Kömür İşletmeleri'ne (TKİ) olan borcu ise çok daha büyük. Santralin TKİ'ye kömür bedellerinden kaynaklanan borcunun 20 milyar lirayı aştığı bildirildi.
Bu tutar, Türkiye'de son dönemde gündeme gelen fon soruşturmasında TMSF'nin 9 Kasım itibarıyla gönüllü iade yoluyla geri aldığı tutarın yarısından fazlasına denk geliyor.
Başka bir ifadeyle, yalnızca Soma B Termik Santrali'nin kamu kuruluşuna biriken borcu, fon soruşturmasında geri alınan varlıkların neredeyse üçte ikisi büyüklüğünde.
Soma'daki tabloyu önemli kılan yalnızca borcun büyüklüğü değil. Kömürünü TKİ'den alan, ürettiği elektriği piyasaya satan ve yıllarca kamu desteği mekanizmalarından yararlanan özel işletme, borçlarını ödeyemeyince önce santrali, ardından da işçilerin çalışma güvencesini kaybetti.
Şirket battı, ödeme yok
Soma B Termik Santrali'nin borçları nedeniyle başlayan icra sürecinde TKİ, alacaklarını tahsil etmek için santralin varlıklarının satışını talep etti. İlk açık artırma 7-14 Eylül tarihleri arasında yapıldı ancak alıcı çıkmadı. İkinci açık artırma ise 30 Eylül-7 Ekim tarihleri arasında gerçekleştirildi.
Bu ihalede de özel sektörden teklif gelmedi. Santral, birinci alacaklı konumundaki TKİ tarafından KDV hariç 6 milyar 946 milyon lira bedelle devralındı.
Böylece 2015 yılında özelleştirilen Soma B Termik Santrali yeniden kamu mülkiyetine geçti.
Ancak bu devir, şirketin biriken borçlarının tamamının ödendiği anlamına gelmiyor. İhale bedeli TKİ'nin alacağından mahsup edilecek; geriye kalan borç için tahsilat süreci devam edecek.
Santralin mali tablosu da yaşanan çöküşün boyutunu ortaya koyuyor. Şirketin 2025 yılı bağımsız denetim raporuna göre, 31 Aralık 2025 itibarıyla toplam ticari borçları 19,76 milyar liraya ulaşmıştı. Bunun 11,11 milyar liralık kısmı doğrudan TKİ'ye olan borçlardan oluşuyordu. Şirket aynı yıl 5,7 milyar lira net zarar açıklamış, özkaynakları 1,69 milyar lira açığa düşmüştü.
Denetim raporunda şirket yönetiminin faaliyetleri sürdürme niyeti ve imkânı bulunmadığı, işletmenin tasfiyesi veya faaliyetlerin kalıcı olarak sona ermesi dışında gerçekçi bir alternatif görülmediği de kaydedildi.
Şirketin tek hissedarı Konya Şeker ise mevcut sermaye koyma yükümlülüğü dışında ek finansal destek sağlamayacağını ve herhangi bir borç üstlenme taahhüdünde bulunmayacağını bildirdi.
Bu gelişmelerin ardından Soma Termik Santral Elektrik Üretim AŞ, 25 Eylül 2026 tarihinde Konya 2. Asliye Ticaret Mahkemesi'nde doğrudan iflas talebinde bulundu. Dava 2026/893 esas numarasıyla kayda geçti. Mahkemenin duruşma tarihi 16 Aralık 2026 olarak ilan edildi.
İşçilere kapı gösterildi
Şirketin 15 Ekim'de yaptığı açıklamada ise santralin icra yoluyla satışının gerçekleşmesi nedeniyle faaliyetlerini durdurmak zorunda kaldığı belirtildi. Yönetim, teknik, idari ve mali işleri yürütecek asgari personel dışında kalan çalışanların önce yıllık izinlerini kullanmasını, ardından ücretsiz izne çıkarılmasını kararlaştırdı.
3 Kasım'da yapılan yeni açıklama ise sürecin bir sonraki aşamasını ortaya koydu. Şirket, santralin icra yoluyla TKİ'ye ihale edildiğini, ihalenin kesinleştiğini ve mülkiyetin hukuken TKİ'ye geçtiğini bildirdi.
İşyerinin bütünüyle kapatıldığını ve faaliyetlerin kesin ve devamlı olarak sona erdirildiğini duyurdu.
Aynı açıklamada şirketin tüzel kişiliğinin iflası ve ardından tasfiyesi için Konya 2. Asliye Ticaret Mahkemesi'nde dava açıldığı da belirtildi. Yönetim Kurulu, hukuki, mali ve güvenlik süreçlerini yürütecek asgari personel dışında kalan çalışanların iş akitlerinin sona erdirilmesine karar verdi.
Böylece santrali işleten şirketin borçları ve iflas süreci devam ederken çalışanlar da iş güvencelerini kaybetti.
Üstelik sorun yalnızca santral çalışanlarıyla sınırlı değil. Soma'da maden işçilerinin ücret ve özlük hakları için yürüttüğü mücadele de aynı ekonomik ilişkiler ağının bir başka yüzünü gösterdi. İmbat Madencilik işçilerinin alacaklarının 7 Kasım'da sendika tarafından yapılan açıklamayla ödendiği duyuruldu. Ancak bu ödeme, özel işletmeciliğin yarattığı yapısal sorunları ortadan kaldırmış değil.
Özel şirketler çare değil, çözüm devletleştirme
Peki TKİ'nin santrali yeniden kamu mülkiyetine alması sorunu çözüyor mu?
Tek başına hayır. Çünkü mesele yalnızca mülkiyetin el değiştirmesi değil, enerji üretiminin hangi kamusal planlama ve işletme anlayışıyla yürütüleceği.
Soma örneğinde şirketin kendi bağımsız denetim raporu, mali sorunların önemli bir bölümünün kömür tedarik sözleşmesi ve teşvik mekanizmalarıyla ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Şirket, 2015'te özelleştirme sırasında devraldığı TKİ kömür tedarik sözleşmesindeki fiyat güncelleme formülünün yıllar içinde kömür fiyatlarını piyasa fiyatlarının üzerine taşıdığını savunuyor. TKİ ile yapılan protokolün sürdürülemediğini, kömür tedarikinin 2025'te durdurulduğunu ve bunun ardından faaliyetlerinin önemli ölçüde azaldığını belirtiyor.
Ancak bu açıklama, şirketin borçlarını ödememe ve çalışanların haklarını güvence altına almama sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Üstelik şirketin tek hissedarı Konya Şeker'in ek finansal destek vermeyeceğini açıklaması, özel mülkiyet altında kamusal bir enerji tesisinin geleceğinin nasıl şirket bilançosuna bağımlı hale geldiğini gösteriyor.
İthal kömüre dayalı üretim ağırlığını koruyor
Türkiye'nin enerji politikası da bu tablonun dışında değil.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine göre 2025 yılında yerli kömüre dayalı santraller 44,26 teravatsaat, ithal kömüre dayalı santraller ise 76,59 teravatsaat elektrik üretti.
Kömürden üretilen elektriğin toplam üretimdeki payı yüzde 34,1 olurken yerli kömürün payı yüzde 12,5'te kaldı.
Enerji politikalarını izleyen kuruluşlardan Ember'in Türkiye Elektrik Görünümü 2026 raporun da kömürden elektrik üretiminin yaklaşık üçte ikisinin ithal kömüre dayandığını ortaya koyuyor. Yerli kömür santrallerinin kurulu gücü daha yüksek olmasına rağmen kapasite kullanım oranları yüzde 45'e kadar gerilerken ithal kömür santrallerinde bu oran yüzde 80'in üzerinde seyrediyor.
Bu veriler, Türkiye'nin yerli kömür kaynaklarını değerlendiren bir enerji üretim planından uzaklaştığını gösteriyor. Üstelik yerli kömür santrallerine 2026-2029 döneminde uygulanacak alım garantileriyle üretimin artırılması hedeflenirken ithal kömüre dayalı üretim de ağırlığını koruyor.
Burada asıl tartışılması gereken, kömürün yerli ya da ithal olmasının ötesinde, enerji üretiminin kamusal bir ihtiyaç olarak mı yoksa şirketlerin kâr hesabına göre mi örgütleneceği.
Soma B Termik Santrali'nin 2025 yılı denetim raporunda da önemli bir ayrıntı bulunuyor. Şirket, kapasite destek mekanizmalarının sona ermesini ve yerli kömür teşviklerinden yararlanamamasını faaliyetlerini durdurma kararının gerekçeleri arasında gösteriyor. Yani özel işletmecilik, kamu desteği ve teşvik mekanizmalarına bağımlı bir yapı içerisinde faaliyet yürütürken bu desteklerin değişmesiyle üretimi sürdüremediğini açıklıyor.
Böyle bir modelde yatırım, bakım ve çevresel yükümlülükler de kamusal denetim ve planlamanın konusu olmaktan çıkıp şirketlerin maliyet hesabına bırakılıyor. Şirketin mali dengesi bozulduğunda ise ortaya çıkan sonuç yalnızca bir işletmenin kapanması değil; kamunun alacaklarının tahsil edilememesi, üretimin aksaması ve yüzlerce emekçinin geleceğinin belirsizleşmesi oluyor.
Maaş almak, hayatta kalmak için mücadele eden madenciler...
Soma'da İmbat Madencilik'ten alınan kömürün bedelinin ödenmemesiyle başlayan tartışma, santralin icradan TKİ'ye geçmesi ve çalışanların iş akitlerinin sona erdirilmesiyle devam etti. Bir tarafta kamuya ödenmeyen milyarlarca liralık borç, diğer tarafta emeğinin karşılığını almak için mücadele eden madenciler var.
Soma'nın ve Zonguldak'ın geleceği, benzer bir modelin devam etmesi halinde yeni işsizlik dalgalarıyla karşı karşıya kalabilir. Madenlerin TKİ bünyesinde, elektrik üretim tesislerinin ise EÜAŞ bünyesinde kamusal planlama ve denetimle işletilmesi; yatırım, bakım, iş güvenliği ve istihdamın şirketlerin kâr hedeflerine bırakılmaması gerekiyor.
Soma'da yaşananlar bir kez daha gösteriyor: Enerji gibi stratejik bir alanda özel şirketlerin kârı güvence altına alınırken risklerin ve maliyetlerin kamuya, işsizliğin ve güvencesizliğin emekçilere bırakıldığı bir düzen kalıcı çözüm üretemiyor. Çözüm, kamusal kaynakların özel şirketlerin bilançosuna aktarılmasında değil, üretimin kamusal çıkar doğrultusunda örgütlenmesinde, yani devletleştirmede.
AKP’li yıllarda maden patronları büyüdü, madenciler yoksulluğa terk edildi
AKP’li yıllarda çıkarılan yasalar, teşvikler ve vergi düzenlemeleriyle maden sektörü büyürken, bedeli işçilere yazıldı. Madenlerin ve santrallerin önemli bölümü özelleştirildi. Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar da 2002'den bu yana santralleri özel sektöre yaptırdıklarını söylemişti.
Yeni ruhsatlarla binlerce hektar arazi rant alanına dönüştü.
MAPEG verilerine göre Giresun’un yüzde 85'i, Ordu’nun yüzde 74'ü, Artvin’in yüzde 71'i, Muğla’nın yüzde 59'u, Erzincan-Tunceli bölgesinin yüzde 52'si maden arama, ihale ya da işletme ruhsatı kapsamında.
Madenciler ise bu büyümeden pay alamadı. Özelleştirmelerin kârı patronlara, maliyeti ise işçilere teslim edildi. Madencilerin kakları kırpıldı, maaşlar düzensizleşti, tazminatlar ödenmedi.
Ankara’da seslerini duyurmaya çalışan Çayırhan işçileri bunun örneği. 2025'te özelleştirilen Çayırhan madeninde 21 Ağustos’ta meydana gelen göçükte bir işçi yaşamını yitirdi, 20 işçi yaralandı. Yıldızlar SSS Holding’e bağlı Doruk Madencilik’in Mihalıççık’taki işçileri de ödenmeyen maaşlar, tazminat talepleri ve sendikalaşma nedeniyle yapılan işten çıkarmalar yüzünden defalarca Ankara’ya yürüdü.
Madenciler, kendilerine reva görülen üç kuruşluk maaşı alabilmek ve haklarını kazanabilmek için mücadele ediyor. Soma’da İmbat Madencilik ve Soma B Termik Santrali işçileri de aynı yoldan geçiyor.
/././
Metreküp inşaat işçileri hakları için eylemde: 'Kimse alınterini bırakıp gitmeyecek, patronlar dışarı!'-Özkan Öztaş-
Nef İnşaat’ın Kandilli’deki projesinde yüklenici Metreküp İnşaat’ın konkondarto ilan etmesi sonrası hakları ödenmeyen işçiler bugün şirketin ana binası önünde toplanarak eylem yaptı. "Patronlar dışarı" sloganları atan işçiler hakları ödenmeden bina önünden ayrılmayacaklarını duyurdu.
İstanbul Üsküdar’daki Nef Reserve Kandilli projesi inşaatında yüklenici Metreküp İnşaat bünyesinde çalışan yaklaşık 200 işçi üç aylık alacaklarının ödenmemesi üzerine dün şantiyede eylem başlatmıştı.
Konkordato ilan eden Metreküp İnşaat’ın biriken ücretlerini ödemediği işçiler bugün Metreküp İnşaat’ın merkezinin bulunduğu Olive Plaza önünde toplanarak eylem yaptı.
Patronların Ensesindeyiz Mücadele ve Dayanışma Ağı’nın çağrısıyla gerçekleştirilen eylemde işçiler haklarını talep etti.
Kimisi Van'dan, kimisi Erzurum'dan, kimizi Hakkari'den İstanbul’a ekmek parası kazanmak için gelen işçiler, yalnızca kendi geçimlerini değil, geride bıraktıkları ailelerinin ihtiyaçlarını da karşılayamaz hale geldiklerini söyledi.
İşçiler, şirketin ödemeleri sürekli ertelediğini, iyi niyetlerinin ise patronlar tarafından oyalama gerekçesine dönüştürüldüğünü ifade etti.
İşe gelince acele edin diyenler ödemelere gelince oyalıyor
Şantiyelerde çalıştıkları süre boyunca işverenin sürekli işi yetiştirmeleri için baskı yaptığını anlatan işçiler, ücretlerini almaya gelince aynı hızın gösterilmediğini söyledi.
soL'a konuşan işçilerden biri, aylardır aynı sorunla karşı karşıya olduklarını belirterek, "Üç aydır burada aynı arkadaşlarla birlikte haklarımızı arıyoruz. Haklarımızı alamıyoruz. Biz işçiler bayağı mağduruz" dedi.
Bir başka işçi ise yaklaşık 3,5 aydır Metreküp İnşaat'ta çalıştıklarını ancak ücretlerini alamadıklarını anlattı. İşçi, yaşadıkları sorunu şu sözlerle dile getirdi: "Bizim derdimiz şu: 3,5 aydır Metreküp İnşaat'ta çalışıyoruz, paramızı alamıyoruz. Bugün yarın diyerek bizim iyi niyetimizden yararlanmaya çalışıyorlar. Biz ne kadar iyi niyet gösteriyorsak onlar o kadar tepemize biniyorlar. İş zamanı gelince bize 'Hadi çabuk, hadi çabuk, şu bitecek, bu bitecek' diyorlar. İşlerini yaptırıp para kazanıyorlar. Bize gelince para yok."
İşçi, patronların işin yapılması için gösterdiği aceleciliğin ödemelere gelince ortadan kalktığını vurgulayarak, "Bir haftadır bizi oyalıyorlar. Bugün de buraya geldik. Artık hakkımızı istiyoruz. Biz kendi hakkımızı kendimiz savunacağız" ifadelerini kullandı.
'Ailelerimize para gönderemiyoruz, temel ihtiyaçlarımız karşılanmıyor'
İşçilerin anlattıkları, ödenmeyen ücretlerin yalnızca şantiyede çalışan emekçileri değil, memleketlerinde kendilerinden haber ve destek bekleyen ailelerini de etkilediğini ortaya koydu.
Van'dan İstanbul'a çalışmak için geldiğini söyleyen bir işçi, yaklaşık dört aydır çalıştıklarını ancak yalnızca bir aylık ücret alabildiklerini belirtti. İşçi, yaşadıkları mağduriyeti şöyle anlattı: "Van'dan geldim. Metreküp şantiyesinde çalışmaya başladık. Yaklaşık dört aydır çalışıyoruz. Dört aya giriyoruz ama yalnızca bir aylığımızı alabildik. Diğer aylarımızı da alamadık."
İşçi, hak arayışında sendikaların devre dışı bırakıldığını ve taşeron ile ana firmanın kendi çıkarlarını gözettiğini belirterek, "Şu anda kendi başımıza kalmışız. Artık kendimize güveneceğiz. Direneceğiz. Bunun çaresi direnmekten geçiyor. Biz direnmeyi biliyoruz ve direneceğiz" dedi.
Ücretlerini alamadıkları için memleketlerine dönemediklerini, ailelerine para gönderemediklerini anlatan bir başka işçi, "Memlekete dönmeyi bırakın, ailemize para gönderemiyoruz. Eşimiz hastalansa para gönderemiyoruz. Hepimiz aynı durumdayız. Ama direne direne hakkımızı alacağız. Sonuna kadar direneceğiz" diye konuştu.
İşçiler, barınma ve temel ihtiyaçlar konusunda da baskı gördüklerini anlattı. Şantiyede sıcak su ve elektriğin kesildiğini, yemeklerle ilgili sorunlar yaşandığını belirten emekçiler, bu uygulamaların kendilerini mücadeleden vazgeçirmeye yönelik olduğunu ifade etti.
'Biz dilenci değiliz, hakkımızı istiyoruz'
Şantiyelerdeki taşeron firmaların da aylardır ödeme alamadığını belirten bir diğer işçi, bu durumun bedelinin yine emekçilere ödetildiğini söyledi.
"Beş, altı aydır buradaki şantiyede taşeronlara, firmalara para ödemediler. Taşerondan para alamayan işçi de evine ekmek gönderemiyor, ailesine para gönderemiyor. Dört, beş aydır mağduruz. O yüzden burada mücadelemizi sürdürüyoruz" diyen işçi, kendilerine yönelik tutuma da tepki gösterdi.
İşçilerin taleplerinin küçümsendiğini ve ötekileştirildiklerini belirten emekçi, "İnsanları ötekileştiriyorlar, köleleştiriyorlar. Köle düzeni kurmaya çalışıyorlar. Biz dilenci değiliz, hemşehrim. Biz hakkımızı istiyoruz" ifadelerini kullandı.
'Kimse alınterini bırakıp gitmeyecek'
Eylemde konuşan TKP Merkez Komiye üyesi ve Patronların Ensesindeyiz (PE) Ağı Temsilcisi Selahattin Kural, dün akşamdan beri işçilerle toplantılar yaptıklarını, işçileri temsilen PE Ağı avukatının da içinde bulunduğu bir heyetin şirket yetkilileriyle görüşmeye girdiğini duyurdu.
Gelinen aşamada patronun ödemenin yapılabileceğini söylediğini ancak taşeronların ödemelerine dair henüz adım atılmadığını ifade eden Kural, işçi alacaklarının, yevmiyelerin, fazla mesai ücretlerinin, haftasonu tatillerinin tamamının bir an önce işçilere ödenmesini istediklerini vurguladı.
Kural “Kimse bu soğuk günlerde burada beklemek istemiyor. Ama kimse de haklarını, alın terinin karşılığını bırakıp gitmek istemiyor. Burada beklemeye devam edeceğiz. Tüm işçi alacakları bugün arkadaşların hesaplarına ödenmediği takdirde hiçbir yere gitmiyoruz, burada kalmaya devam edeceğiz” dedi.
Alacaklarını alana kadar hiçbir yere gitmeyeceklerini ifade eden işçiler patronun adının fon soruşturmasında geçmesine atıf yaparak, "Foncular dışarı" sloganlarıyla tepkilerini dile getirdi.
https://twitter.com/i/status/2120827899208995200
/././
Tüm oklar ona döndü: Erişah Arıcan kimdir, ona dokunulursa kime dokunulmuş olacak?-Emre Alım-
Fon soruşturmasında oklar BDDK Başkanı Şahap Kavcıoğlu ile Borsa İstanbul Başkanı Erişah Arıcan’a çevrildi. Kavcıoğlu istifa etti. Arıcan ise sessizliğini koruyor. Ama Arıcan’ın yönettiği kurumlar soruşturmanın tam ortasında. Borsa’nın, Takasbank’ın, Türkiye Sigorta’nın genel müdürleri tutuklu. Hepsi Varlık Fonu’nun çatısı altında. O çatının başında Erdoğan var. Yanında da 8 yıldır Arıcan.
Adalet Bakanı Akın Gürlek'in fon vurgununu "suç örgütü" olarak tanımlamasının ardından soruşturma AKP bürokrasisine yoğunlaştı.
Vurgundan kazanç elde edilen yüzlerce kişinin kimler olduğu açıklanmazken, sembolik olarak ve mecbur kalınarak Fatma Betül Sayan Kaya tutuklandı. Peşi sıra SPK, BDDK ve Takasbank yöneticileri de cezaevine gönderildi.
Fon soruşturmada "Kozmik odaya girildiğini" söyleyen AKP'li Şamil Tayyar, kamuoyunun yakından tanıdığı iki kritik ismin daha görevden alınabileceğini öne sürmüştü.
Bu çıkışın ardından oklar, denetimsizliğin aktörleri olarak eleştirilen BDDK Başkanı Şahap Kavcıoğlu ile Borsa İstanbul Yönetim Kurulu Başkanı Erişah Arıcan'a çevrildi.
Nitekim Kavcıoğlu önceki gün görevinden istifa etti. Arıcan ise ilk günden bu yana suskunluğunu koruyor.
Erişah Arıcan adı yandaş isimler dışında henüz soruşturmanın herhangi bir evresinde doğrudan dillendirilmedi ama Arıcan'ın yönettiği kurumlar soruşturmanın tam içine girdi.
Borsa İstanbul'un genel müdürü rüşvet suçlamasıyla tutuklandı. En büyük ortağı Borsa İstanbul olan Takasbank'ın genel müdürü, vurgunculardan rüşvet aldığı gerekçesiyle tutuklandı. Yönetiminde bulunduğu Varlık Fonu'na ait Türkiye Sigorta'nın genel müdürü rüşvet karşılığı kamunun parasını vurgunculara teslim ettiği için tutuklandı.
Bu yüzden Arıcan'ın hikayesi tek bir kişinin hikayesi değil. Albayrak'ın e-postalarından Saray'ın Varlık Fonu'na, oradan borsanın yönetim katına uzanan bir hikaye.
Bu hikayeyi baştan, adım adım anlatıyoruz.
Gücün kaynağı: Marmara Üniversitesi
Erişah Arıcan'ın özel hayatına dair kamuya açık bilgi az.
Akademik hayatı tek bir okulda geçti. 1988'de Marmara Üniversitesi İktisat-Maliye Kürsüsü'nde araştırma görevlisi oldu. 1990'da Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü'ne geçti.
1991'de doktorasını tamamladı. Tezinin konusu "Merkez Bankası ve Parasal Büyüklüklerin Denetimi"ydi. 1999'da iktisat politikası alanında doçent, 2005'te profesör oldu. Çalışma alanları merkez bankacılığı, para politikası, bankacılık ve finansal piyasalar.
Okulun yönetiminde de basamakları tek tek çıktı. 1998-2006 arasında Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü'nde müdür yardımcısıydı. 2006-2015 arasında Bankacılık ve Sigortacılık Yüksekokulu'nun müdürüydü. Ağustos 2015'te Enstitü'nün başına geçti.
Bu enstitüyü akılda tutmak gerekiyor. Arıcan'ın asıl gücü buradan geldi. Burada tez yazan öğrencilerinden bazıları yıllar sonra devletin en kritik ekonomi koltuklarına oturdu. İlki de Erdoğan'ın damadıydı.
Öğrencisi için tezini yazan bir hoca...
Arıcan'ın adı kamuoyunda 2016'nın sonunda duyuldu. Sebep, Berat Albayrak'ın sızan e-postalarıydı. Albayrak o sırada Enerji Bakanı'ydı. E-postaları Aralık 2016'da WikiLeaks yayımladı.
Yazışmaların bir kısmı Albayrak'ın Marmara Üniversitesi'ndeki doktora teziyle ilgiliydi. Tezin danışmanı Arıcan'dı. Ama e-postalar danışmanlıktan fazlasını anlatıyordu.
2 Haziran 2010 tarihli bir e-postada Arıcan tez taslağını Albayrak'a gönderiyor, tezi kendisinin tamamlayacağını yazıyordu. Başka bir mesajda, öğrencisine verdikleri "yapılacaklar listesi"ndeki işlerin çoğunu bitirdiklerini anlatıyor, yenilenebilir enerji bölümünün kaldığını, ekonometrik modele başlanacağını bildiriyordu. Mesajların altındaki "Prof. Erişah ve asistanları" yazıyordu.
Bir başka e-postada tez izleme toplantısı için 12 slaytlık sunumun hazırlandığı yazıyor, tezin jüri sayısı kadar çoğaltılması isteniyordu. Arıcan model taraması yaptığını ve eksikleri tamamlamaya devam edeceğini yazıyordu.
Kısacası e-postalara göre tezin ağır işini öğrenci değil, hoca ve asistanları yapıyordu. Öğrenci ise ileride bakan olacak bir damattı.
Bu tez Albayrak'ın başını daha önce de ağrıtmıştı. Tezde nükleer santrali eleştiren bölümler olduğu ortaya çıkmıştı. Bu bölümler Meclis'te okununca Enerji Bakanı Albayrak zor durumda kalmıştı.
Herkesi tek tek fişlemiş: 'Solcu, Gezici, rejim karşıtı'
Aynı e-postalardan bir skandal daha çıktı. 19 Nisan 2016 tarihli bir e-postada Arıcan, Albayrak'a "Sayın Bakanım" diye sesleniyor. Ekte "Marmara Üniversitesi Dekan ve Müdürler Listesi" başlıklı bir liste var.
Listede 29 profesörün adı geçiyor. Arıcan bu isimlerin yanına tek tek not düşmüş. Notlarda "solcu, gezici, aktivist, ülkücü, iktidar karşıtı tehlikeli, rejim karşıtı, hükümet politikalarını eleştiriyor" gibi nitelemeler var. Kendine yakın gördüklerini ise "sağcı, bizden" diye işaretlemiş.
Notlar kişisel ayrıntılara kadar iniyor. Bir profesörün kızının Gezi Direnişi'ne katıldığı yazılıyor. Bir başkasının emekli Orgeneral Çetin Doğan'la yakınlığına dikkat çekiliyor.
Tarihlere bakmak gerekiyor. Arıcan bu e-postayı, Borsa İstanbul yönetim kuruluna seçilmesinden 18 gün sonra gönderdi. O günlerde üniversitelerde Barış İçin Akademisyenler'e yönelik soruşturmalar sürüyordu. Marmara'da da imzacı akademisyenler hakkında soruşturma açılmıştı.
Damat bakan oldu, hoca borsanın başına geçti
Arıcan 1 Nisan 2016'da Borsa İstanbul yönetim kuruluna seçildi. Albayrak'ın e-postaları ortaya çıkınca bu koltuk "tez hediyesi" diye eleştirildi.
Asıl hamle iki yıl sonra geldi. Temmuz 2018'de Albayrak Hazine ve Maliye Bakanı oldu. 12 Eylül 2018'de Erdoğan, Türkiye Varlık Fonu'nun yönetimini yeniden kurdu. Fonun başına kendisi geçti. Başkanvekili Albayrak oldu. Yönetim kurulu üyelerinden biri de Erişah Arıcan'dı.
15 gün sonra, 27 Eylül 2018'de, Arıcan Borsa İstanbul'un yönetim kurulu başkanı seçildi.
Varlık Fonu ne, Borsa'yla bağı ne?
Bu iki koltuğun neden önemli olduğunu anlamak için Varlık Fonu'na bakmak gerekiyor.
Türkiye Varlık Fonu 2016'da kuruldu. Kamunun en değerli şirketleri buraya devredildi. Ziraat Bankası, Halkbank, THY, BOTAŞ ve TPAO bunlardan birkaçı. Fonun yönetim kurulu başkanı Cumhurbaşkanı. Fon kurulduğu günden beri Sayıştay denetiminin dışında tutuldu.
Borsa İstanbul da bu fonun malı. 2017'de Hazine'nin elindeki yüzde 73,6'lık pay Varlık Fonu'na devredildi. Sonra ABD'li Nasdaq'ın yüzde 7'lik payı da alındı. Bugün Borsa İstanbul'un yüzde 80,6'sı Varlık Fonu'nun.
Zincir burada bitmiyor. Hisse alım satımlarının parasını ve kağıdını taşıyan kurum Takasbank. Takasbank'ın en büyük ortağı Borsa İstanbul. Yönetim kurulunun dokuz üyesinden dördünü de Borsa belirliyor.
İlk kriz: Hakan Atilla
Arıcan'ın başkanlığındaki borsanın ilk büyük kararı bir atama oldu.
21 Ekim 2019'da Borsa İstanbul yönetim kurulu toplandı. Genel müdürlüğe Mehmet Hakan Atilla'yı seçti. Atilla, Halkbank genel müdür yardımcısıyken ABD'de tutuklanmıştı. İran yaptırımlarını delmekten 32 ay hapis cezası almış, 28 ay yatıp Temmuz 2019'da dönmüştü. Albayrak onu havalimanında karşılamıştı. Borsa'daki atamayı da sosyal medyadan yine Albayrak duyurdu.
Borsa'nın Avrupalı ortağı Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) itiraz etti. Bankanın sözcüsü kendilerine danışılmadığını ve atamayı desteklemediklerini açıkladı. EBRD, Borsa'daki yüzde 10'luk payını satmaya karar verdi. Bu payları Varlık Fonu satın aldı. Daha sonra aynı yüzde 10 Katar Yatırım Otoritesi'ne satıldı.
Albayrak gitti, Arıcan kaldı
Kasım 2020'de Albayrak istifa etti. Onun ekonomi kadrolarından birçok isim de görevden alındı. Arıcan ise düşmedi, yükseldi.
31 Ocak 2021'de Resmi Gazete'de bir Cumhurbaşkanı kararı yayımlandı. Arıcan, Varlık Fonu'nun yönetim kurulu başkanvekili oldu. Bu, Albayrak'ın boşaltığı koltuktu. Yani Arıcan artık fonda Erdoğan'ın yardımcısıydı. Bu görevi bugün de sürüyor.
İki ay içinde başka taşlar da yerinden oynadı.
Hakan Atilla Borsa genel müdürlüğünden istifa etti. Cumhuriyet'in haberine göre ayrılışın arkasında Arıcan'la yaşadığı anlaşmazlık vardı.
Borsa'nın yeni genel müdürü Korkmaz Enes Ergun oldu. Ergun bu görevde beş yıl kaldı. Şimdi rüşvetten tutuklu.
Şahap Kavcıoğlu Merkez Bankası Başkanı oldu. Kavcıoğlu'nun Marmara'daki doktora tezinin danışmanı da Arıcan çıktı.
Arıcan'ın tez danışmanlığı yaptığı isimlerin bir bir kritik koltuklara oturması bir akademik başarı mıydı, yoksa ekonomi yönetiminde yeni bir kadrolaşmanın işareti miydi?
Her koltukta o var
Arıcan'ın koltukları bunlarla da sınırlı değildi. 2020-2021 arasında kredi derecelendirme kuruluşu JCR Avrasya'nın da yönetim kurulu başkanıydı.
Arıcan'ın ayrılmasından sonraki dönemde JCR'nin Tera'ya yüksek notlar verdiği biliniyor.
İYİP'li Erhan Usta'nın aktardığına göre, JCR'nin kritik isimlerinden Şahika Balbay Demiroğlu, daha sonra Türkiye Sigorta'ya geçti. Bu isim aynı zamanda Borsa İstanbul yönetim kurulu üyesi Cem Demiroğlu'nun eşi.
Depremi de fırsat bildi
Arıcan döneminin bir başka kırılma anı 6 Şubat 2023 depremiydi. Depremin olduğu gün borsa işlemlere açıldı. Üç işlem gününde yüzde 16'dan fazla değer kaybetti. 8 Şubat'ta işlemler durduruldu. Borsa beş iş günü kapatıldı.
Ama yalnızca 8 Şubat'taki işlemler iptal edildi. İlk iki günün kayıpları küçük oyuncuların sırtında kaldı. Oysa 1999 depreminde borsa ilk gün kapatılmıştı.
Kumarhane onun döneminde büyüdü
Arıcan sekiz yıldır borsanın başında. Bu sekiz yıl, borsanın kapılarının halka daha fazla açıldığı yıllar oldu. Enflasyon karşısında birikimini korumaya çalışan milyonlarca insan hisseye ve fonlara yöneldi. Halka arzlar art arda geldi. İktidar da borsayı bir fırsat olarak pazarladı.
Fon vurgununun merkezindeki Tera bu dönemin simgesi. Tera Yatırım'ın hisseleri 2022'deki halka arzdan Nisan 2026'ya kadar yaklaşık yüzde 40 bin değer kazandı.
Bu yükseliş gizli bir yerde olmadı. Arıcan'ın başkanı olduğu borsada, herkesin gözü önünde yaşandı.
https://www.youtube.com/watch?v=8N0A0wfojyw
Borsa'nın işi yalnızca alım satım emirlerini eşleştirmek değil. Olağandışı fiyat hareketlerini izlemek, şüpheli işlemleri Sermaye Piyasası Kurulu'na (SPK) bildirmek de onun görevi.
Borsa'nın genel müdürü Korkmaz Enes Ergun, Ekim ortasında Meclis'e geldi, "Borsa İstanbul olarak SPK'ya bildirimlerimizi gerçekleştirdik, bu konuda üstümüze düşeni yaptık" dedi. Bu sözlerden iki hafta sonra da rüşvet suçlamasıyla tutuklandı.
Ergun gözaltıdan bir ay önce, 29 Eylül'de, Erdoğan'ın başkanlığında Saray'da yapılan fon toplantısındaydı. Beş buçuk yıl boyunca da Arıcan'ın başkanlığındaki yönetim kurulunda oturdu. Kurulun en kritik icracısıydı.
Türkiye Sigorta: Kamunun parası Tera'ya
Türkiye Sigorta Genel Müdürü Taha Çakmak 14 Ekim'de ifade verdi. Adli kontrolle serbest bırakıldı. Ertesi gün istifa etti. 23 Ekim'de yeniden gözaltına alındı, 24 Ekim'de tutuklandı. Birkaç gün sonra şirketin genel müdür yardımcısı Gürol Sami Özer de tutuklandı.
Çakmak'a yöneltilen iddialar ağır. Birincisi, Türkiye Sigorta'ya ait mevduatlardan Tera fonlarına yüksek tutarlı para aktarıp kazanç sağlamak. İkincisi, bu yatırım karşılığında Tera Grubu'ndan 1 milyon dolar elden para almak.
Türkiye Sigorta'nın yüzde 76,1'i Varlık Fonu'nun. Yani iddiaya göre kamunun sigorta şirketinin parası vurgunun merkezindeki fonlara akıtıldı. Bu şirketin sahibi olan fonun yönetim kurulunda ise Arıcan oturuyor.
Türkiye Sigorta genel müdür yardımcısı Çağrı Akpınar'ın da Arıcan'ın doktora öğrencisi olduğunu hatırlatalım.
Kim hırsız, kim polis?
Takasbank Genel Müdürü Yunus Arıncı da iki defa gözaltına alındı, ikincide tutuklandı. Savcılığın aktardığına göre 500 bin dolar rüşvet aldı.
Arıncı'nın geçmişi ayrıca önemli. Dokuz yıl Devlet Denetleme Kurulu (DDK) Başkanı olarak çalıştı. DDK, Cumhurbaşkanlığı'na bağlı bir denetim kurumu. Varlık Fonu'nu denetlemekle görevli mekanizmalardan biri de o. Arıncı aynı yıllarda Borsa İstanbul yönetim kurulunda da oturdu. 2018'de Arıcan borsanın başına geçtiğinde kurulun üyelerinden biriydi. Haziran 2024'te DDK'dan alınıp Takasbank'ın başına getirildi.
Hikayenin ikinci DDK başkanı Salih Tanrıkulu. Erdoğan 29 Eylül'de fon işlemlerini incelemekle DDK'yı görevlendirdi. Ama Tanrıkulu aynı zamanda Borsa İstanbul yönetim kurulunun başkan vekili ve bağımsız üyesiydi. Denetim komitesinin de başındaydı. Yani Arıcan'ın Borsa'daki yardımcısıydı.
Varlık Fonu'nu denetlemesi gereken kurumun başkanları, Varlık Fonu'nun borsasının yönetiminde oturuyor. Biri bugün tutuklu. Öbürü krizi incelemekle görevli. Denetleyenle denetlenen aynı masada.
'Aaa foncu geldi'
Ekim ayında AKP'li Akif Çağatay Kılıç'ın çocuğu evlendi. Düğünün davetlileri arasında Arıcan da vardı.
Gazeteci Bahar Feyzan'ın aktardığına göre, AKP İstanbul Milletvekili Mustafa Varank, Arıcan'ı "A foncu geldi" diye karşıladı. Sözü Arıcan ve çevresindekiler de duydu.
Bu küçük sahne büyük bir şeyi gösteriyor. Fon vurgunu AKP'nin içinde bir hesaplaşmaya da dönüşmüş durumda. Arıcan hakkındaki gözaltı söylentisinin "iktidara yakın çevrelerden" gelmesi de bu yüzden anlamlı.
https://www.youtube.com/watch?v=hxBsZaLUFls
Taşları yerine koyalım
Erişah Arıcan'ın hikayesi, AKP döneminde ekonominin nasıl yönetildiğinin hikayesi.
Bir iktisat hocası, e-postalara göre Erdoğan'ın damadının doktora tezini asistanlarıyla birlikte yazıyor. Altı yıl sonra borsanın yönetim kuruluna giriyor. 18 gün sonra üniversitesindeki meslektaşlarını fişleyip bakana raporluyor.
Damat bakan oluyor. Hoca borsanın başına geçiyor, Varlık Fonu'na giriyor. Damat düşüyor. Hoca düşmüyor, yükseliyor ve fonda Erdoğan'ın yardımcısı oluyor. Tez öğrencisi Kavcıoğlu önce Merkez Bankası'nın, sonra BDDK'nın başına geçiyor. Birçok eski öğrencisi önemli noktalara atanıyor.
Bu sekiz yılda borsa kumarhanesinin kapıları halka daha da açılıyor. Fonlar şişiyor. Tera'nın hisseleri yüzde 40 bin artıyor. Borsanın başındaki isim de sesini çıkarmıyor.
Bugün Borsa'nın, Takasbank'ın ve Türkiye Sigorta'nın genel müdürleri tutuklu.
Bu kurumların hepsi Türkiye Varlık Fonu çatısının altında. O çatının başında Erdoğan oturuyor. Yanında da Arıcan.
/././
Fransa'dan 11 Kasım manzaraları: Batı cephesinde yeni bir şey yok -Nur Dolay-
"Savaşın korkunçluğu, yitirilen milyonlarca canın acı anısı, barışın değeri ve 'bir daha asla' cümlesi 11 Kasım törenlerinin ruhunu oluşturur. Ama Fransa'da bu yılki törenler tam tersine savaşın kaçınılmazlığı üzerine oturtuldu. Rus saldırısının çok yakın olduğu gerekçesiyle Milli Eğitim Bakanlığı tüm okullara talimat vererek öğrencileri bu konuda eğitecek ve savaş olasılığına hazırlayacak programlar düzenlenmesini istedi. 11 Kasım’ın çocuklara askerleşmeyi özendirici törenlere dönüştürülmesini eleştirenler olduysa da sesleri hemen bastırıldı."
Fransızlar evlatlarını feda etmeyi kabullenmeliler’’.
Genelkurmay Başkanı Fabien Mandon’un 2025’te yaptığı bu çağrı ülkede bir deprem etkisi yaratmıştı. "Büyük Dilsiz’" olarak adlandırılan ordunun asla politik bir açıklama yapmaması geleneğini bozan General Mandon yakında çıkacak bir savaşta gençlerin öleceğini ve ailelerin buna hazır olmasını sıradan bir şey gibi ilan ediyordu.
Tepkilere aldırmadan daha da ileri giderek MEDEF adlı "işverenler örgütü" toplantısında Rusya ile savaş olasılığının gittikçe arttığını öne sürdü ve "bize yardım edin" diyerek patronlara yalvardı, onların silahlanmaya katkısını istedi.
Dış borçları kaygı verici bir boyuta ulaşan Fransa’da zaten bütçenin giderek daha büyük bir bölümü savaş sanayiine ayrılmış durumda, ama bunu yeterli bulmayan silah üreticileri bütçeden daha da fazla pay istiyorlar. Genellikle hükümetin dış politikasını asla sorgulamayan, eleştirmeyen ve onun sözcülüğünü üstlenen, tek adam Macron’un verdiği dış politika kararlarını halka yedirmekle kendini görevli sanan basın da bu savaşçı koronun parçası.
Sözde kamuoyu yoklamalarında "halk savunma sanayiine ayrılan bütçenin arttırılmasını destekliyor" şeklinde haberler yayıyor. Yakın zamana kadar ülke sorunlarını tamamen boşveren Macron da zaten tek bir iş yapıyordu: silah sanayiinin satış elemanı gibi kapı kapı dolaşıp her ülkeye silah satmak.
Köpürtülen Rus saldırısı psikozu o hale geldi ki artık herkes buna inanmaya başladı ve "savunma sanayii" diye adlandırılan savaş sektörünün güçlendirilmesini kabul eder oldu. Ülkede en ufak bir sorunda hemen Rus parmağı görülüyor. Azınlık da olsa kimileri konuya alaylı bir şekilde yaklaşarak "hımm, bu sabah kahvem yeterince sıcak değil, garanti Rus müdahalesi" demeye başladılar.
Bu histerik hava bu yılki 11 Kasım törenlerine de damgasını vurdu.
1918’de Almanya ve Fransa arasında yapılan ve 1. Dünya Savaşı’nı sona erdiren ateşkes anlaşmasının yıldönümü olan 11 Kasım geleneksel olarak acılı bir anma günü şeklinde olur.
Hemen hemen her ailede, birkaç kuşak öncesi savaşa gidip geri dönmeyen bir yakın, cepheden gönderilmiş ve yıllarca saklanarak solmuş mektuplar vardır. Savaşın korkunçluğu, yitirilen milyonlarca canın acı anısı, barışın değeri ve "bir daha asla" cümlesi 11 Kasım törenlerinin ruhunu oluşturur. Ama bu yılki törenler tam tersine savaşın kaçınılmazlığı üzerine oturtuldu.
Rus saldırısının çok yakın olduğu gerekçesiyle Milli Eğitim Bakanlığı tüm okullara talimat vererek öğrencileri bu konuda eğitecek ve savaş olasılığına hazırlayacak programlar düzenlenmesini istedi.
11 Kasım’ın çocuklara askerleşmeyi özendirici törenlere dönüştürülmesini eleştirenler olduysa da sesleri hemen bastırıldı.
Bir yandan Rusya’nın Ukrayna ile sürdürdüğü savaşta 400 bin asker yitirdiği ve ekonomisinin çöktüğü haberleri yayılıyor, ama öte yandan böyle bir durumda Moskova’nın hangi güçle ve hangi akla hizmetle Avrupa’ya saldırmaya kalkacağı sorgulanmıyor. Bunu sorgulayan savaş karşıtları ise hemen "Putinci" veya Rus ajanı olmakla suçlanıyor. Ukrayna’ya milyarlar akıtılmasını eleştiren cılız sesler anında susturuluyor ve Hitler’in saldırganlığına set çekmeyen Münih anlaşması anımsatılıyor, barıştan yana olmak ‘’Münihçi’’ olarak damgalanmaya yetiyor.
11 Kasım’da televizyonlarda gösterilmesi gereken bir film vardı: "All Quiet on the Western Front" (Batı Cephesinde Tam Sessizlik). 4 yıl önce İngiliz yönetmen Edward Berger’in çektiği film savaşın korkunçluğunu çok çarpıcı bir şekilde gözler önüne seriyordu.
Alman yazar Erich Maria Remarque’ın 1929’da yayınlanan ‘’Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok’’ adlı ünlü romanından uyarlanmış son derece gerçekçi bir filmdi. Ama savaş tamtamlarının kulakları yırttığı bugünlerde gönüllü olarak asker olmak ve savaşa gitmek isteyen kızlı erkekli gençler televizyon ekranlarında gülümseyerek poz verdiler.
Son derece hızla silahlanan Almanya gibi Fransa’da da zorunlu askerliğin yeniden yasallaşması isteniyor. Almanya’da genellikle barıştan yana olduğunu iddia eden Yeşiller bile zorunlu askerliği ve savaş hazırlıklarını desteklerken, Fransa geç bile kalındığını düşünüyor.
Ne var ki bugün ortaya çıkacak yeni bir dünya savaşı ne birinci ne de ikincisine benzeyecektir. Nükleer silahların devreye gireceği böylesi bir çılgınlık insanlığın ve dünyanın yok olması anlamına gelebilir.
108 yıl sonra bile hâlâ birinci kırımın acıları tazeyken gençleri yeni bir boğazlaşmaya yöneltmek bir insanlık suçu sayılmalıdır.
/././
soL
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder