AKP’nin ‘Yurtta sulh, cihanda sulh’ ile imtihanı -Yiğit Günay-
AKP’li Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın İran savaşı sonrası dün “Yurtta sulh, cihanda sulh” mesajı vermesi, AKP’nin iktidarı boyunca bu ilkeye ilişkin çizdiği sert zikzaklarla düşünülünce daha da ilginç hale geliyor.
12 Mart Perşembe akşamı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, külliyesinde Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres’i ağırlayıp “Atatürk Uluslararası Barış Ödülü” verdi.
Erdoğan, ödülü verirken “Yurtta sulh, cihanda sulh” vurgusu yaptı: Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ten miras kalan 'Yurtta sulh, cihanda sulh' ilkesini proaktif, atılgan ve girişimci bir anlayışla yoğurarak dış politikamızın odağında tutmayı sürdürüyoruz.
İran’a yönelik ABD ve İsrail saldırısının tüm dünyanın gündeminde olduğu günlerde Erdoğan’ın bu ilkeyi hatırlatması dikkat çekti.
AKP iktidarı, sonuçlarından tedirgin olduğu savaşa dair, ilk günlerdeki bazı savaşa katılmaya hevesli sesleri kıstığından beri itidalli bir tavır takınıyor.
Erdoğan’ın “yurtta sulh, cihanda sulh” ifadesini kullanması, bir başka sebeple de dikkat çekti: AKP’nin bu ilkeyle tarihsel bir gerilimi var.
Ahmet Davutoğlu’nun 2001’de yayımlanan “Stratejik Derinlik” kitabının temel argümanlarından biri, Cumhuriyet’in kuruluş dönemindeki bu ilkenin, Türkiye’yi içe kapanmaya, kabuğuna çekilmeye sürüklediğiydi.
Bu argüman, özellikle 2006’da kurulan SETA’da (bugünün MİT Başkanı) İbrahim Kalın, Burhanettin Duran, Muhittin Ataman gibi isimlerce yıllar boyu tekrar edildi, “yurtta sulh cihanda sulh” yaklaşımı, Birinci Dünya Savaşı’ndan miras bir travma, bir Soğuk Savaş bagajı olarak mahkum edildi.
Türkiye’nin kendi egemenliğine karışılmasına izin vermeyeceği ve başkalarının iç işlerine de karışmayacağı yönündeki bu geleneksel yaklaşımı, sermayenin yayılma isteği yeni Osmanlıcı politikada vücut buldukça aşılması gereken bir engel haline geldi.
Erdoğan başta olmak üzere AKP çevresi, yıllar içinde, tıpkı Erdoğan’ın son konuşmasındaki gibi dışarıdan tehdit algıladığı dönemlerde sahiplenip dile getirdiği bu ilkeyi, Türkiye’nin emperyalizmle paralel bir dış maceraya atıldığı dönemlerde yerden yere vurmayı seçti.
2009 yılında AKP hükümeti, ilk çözüm sürecinin başlangıcını oluşturacak “açılım süreci” toplantısını, Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüyle anlatmıştı.
Fakat “Arap Baharı” denilen süreçte hükümet, emperyalizmle birlikte başta Suriye olmak üzere bölgedeki ülkelere yönelik saldırgan politikaları benimseyince, bu sözün yerden yere vurulduğu bir dönem açıldı. 2016’da 15 Temmuz sonrasının tedirginliğiyle bir süre rafa kaldırılan eleştiriler, son yıllarda ABD emperyalizmiyle tutturulan yakın işbirliğinden alınan güçle bir kez daha güçlendi.
soL, yıllar içinde AKP çevresinden bu ilkeye gelen saldırıları derledi.
Recep Tayyip Erdoğan, 2012
Yurtta sulh cihanda sulh, sulhun egemen olduğu yerde olur. Bizim can damarımıza bastıkları zaman o zaman sulh konuşamayız. ‘Hazır ol cenge, sulh-u salah istiyorsan’ (‘Barış istiyorsan savaşa hazır ol’) denirken, yeri gelir o zaman cenk barışın anahtarı olur.
Recep Tayyip Erdoğan, 2012
Biz yurtta sulh cihanda sulh ilgisini asla bir pasiflik tepkisizlik olarak yorumlayamayız. Biz Dumlupınar’daki şehitlerimizi zihniyetliyle hareket ediyoruz. Biz Domaniç’te Osmanlı’yı kuran ruhun anlayışı ile hareket ediyoruz. Muhalefete bakıyorsunuz ‘Gazze’de Suriye’de Sudan’da ne işiniz var?’ diyor. Biz ecdadımızın at sırtında gittiği her yere gitmek zorundayız.
Recep Tayyip Erdoğan, 2012
Sıfır sorun demek, her mesele, her olay karşısında sessiz kalmak değildir. Bunlar, 'Yurtta sulh, cihanda sulh' politikasını yan gelip yatmak olarak anladılar. Şimdi de sıfır sorun politikasını zulme, haksızlığa, hukuksuzluğa karşı boyun eğmek olarak anlıyorlar.
İbrahim Kalın, 2013
Türkiye''de ''Yurtta sulh, cihanda sulh'' ilkesi, uzun yıllar adı konulmamış pasifist, minimalist ve tek-boyutlu bir dış politika anlayışına gerekçe olarak kullanıldı.
Pasif, inisiyatif alamayan, hedef koyamayan, sorunlardan kaçan bir dış politika, 21''inci yüzyılda ölçek küçültmek demektir. Milli maslahatını, güvenliğini, istikrarını, refahını ve kalkınmasını teminat altına almak isteyen bir Türkiye için ölçek küçültmek artık bir alternatif değildir.
Recep Tayyip Erdoğan, 2014
Türkiye Cumhuriyeti on yıllar boyunca doğuya ve güneye sırtını döndü. ‘Yurtta sulh cihanda sulh’ sözü doğru anlaşılmadı. Setler çekildi, mayınlar döşendi. Bunun aynısını bizler de yapabilirdik. Mısır’da Irak’ta Suriye’de susabilirdik. Kafasını kuma gömen ülke büyük ülke olamaz. İddia hedef sahibi ülke olamaz.
Özlem Albayrak, 2016
Görünen o ki, Türkiye dış ilişkilerinde, hem eksen hem de bakış açısı itibariyle bir değişikliğe gidiyor. Gitmek istemese bile sanki şartlar tarafından buna zorlanıyor. Zira, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin 2000'li yıllara kadar strateji adına dış politikada yürüttüğü ne varsa geçersizleşti, geçersizleşiyor. “Yurtta Sulh Cihanda Sulh” düsturu, “Hazır ol cenge, ister isen sulh-u salah” gerek-şartıyla revize edildi bile…
Müfit Yüksel, 2016
Bölgenin eski patronu olan bir imparatorluğun bakiyesi ve mirasçısı olarak son 90 yılda kendisine Batı Avrupa ve resmi ideoloji tarafından ve hatta sınırlarına mayın döşenerek Ortadoğu haram kılınmış olan Türkiye''ye son yıllarda Ortadoğu denklemine dahil olması adeta farz kılınmıştı. Esasen, neredeyse son 90 yıllık, “Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” söylemine, daha keskin bir ifade ile “Kâbe Arab'ın olsun, Çankaya bize yeter” hezeyanına dayalı Misâk-ı Millici hariciye siyasetinin Türkiye'ye ve Ortadoğu'ya çok şeyleri kaybettirdiği iyice açığa çıkmaktaydı.
Mevlüt Çavuşoğlu, 2020
Bugünün şartlarında yurtta sulh, cihanda sulh deyip oturamayız.
Aydın Ünal, 2024
CHP, Türkiye’nin sadece Suriye’de değil, Filistin, Irak, Libya, Somali, Kafkasya ve Balkanlar’daki hatta Rusya-Ukrayna krizi ve Azerbaycan’ın Ermenistan’a operasyonundaki aktif politikalarına karşı. Bunda “yurtta sulh cihanda sulh” anlayışının arkasına gizlenmiş pısırıklığın ve İsmet İnönü’nün ürkek dış politika mirasının etkisi var.
Aydın Ünal, 2025
Türkiye’nin AK Parti iktidarına kadar olan dönemini de aynı korku şekillendirdi. Dış politikanın temel ilkesi olan “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışı aslında korkunun meşrulaştırılması ve bir politika haline getirilmesiydi. Bu korku politikasının Türkiye’ye ödettiği bedelleri hepimiz biliyoruz…
Bugün CHP’nin hala Ortadoğu’yu “bataklık” olarak nitelendirmesi, Türkiye’nin buradaki her gelişmeden uzak kalmasını istemesi, soykırıma dahi cesaretle ses çıkaramıyor olması, İsrail’e selam çakması, İngiltere’den medet umması, Almanya ile müttefik olması, “yurtta sulh cihanda sulh” söylemiyle Türkiye’yi içine kapatma çabası, Sevr ile başlayan, Lozan ile pekişen, İnönü ile zirvesine ulaşan bir korkunun, korku politikasının, istikrarla sürdürülmesinden başka bir şey değildir.
İsmail Kılıçarslan, 2025
Tayyip Erdoğan, adına “Türkiye merkezli Türkiye modeli” diyebileceğimiz bir model inşa etmeye çalışarak Türkiye’yi kendisinde başlayıp kendisinde bitmeyecek, “yurtta sulh cihanda sulh” yavesine teslim etmeyecek, belirli bir güç merkezinin gönüllü askerliğini kabul etmeyecek bir yere doğru ilerletmeye çalışıyor.
/././
Küba insanlık tarihine ne kattı?-Erhan Nalçacı-
Küba demin bahsettiğimiz yaratıcı siyasi önderliği sayesinde bugüne kadar geldi, hatta gelişerek, üreterek ve ışık saçarak geldi. Yakın tarih içinde açılıp kapanan bütün siyasi olanakları yaşamak için kullandı.
Küba halkı insanlık tarihinde hep anılacak ve şu anda yaşanan canice saldırı aslında Küba halkının insanlığa kazandırdıkları karşısında bir bedel ödemedir. ABD’nin kötülüğün doruğuna ulaşmasının aslında çöküşüne doğru gitmesinin sonucu olduğunu bu köşede çok işledik. Ancak bu yazıda bununla ilgilenmeyeceğiz, Küba halkının insanlığa kattıklarını soyutlamaya çalışacağız.
Devrimci iradenin sürekliliği
Küba İspanyollar tarafından sömürgeleştirildikten sonra bir devrim yatağına dönüştü. Önce Kolomb öncesi adanın yerli halkının isyanı, sonra İspanya’ya karşı bağımsızlık savaşı, sonra ABD’nin hegemonyasına ve işbirlikçi egemenlerine karşı mücadele. Küba Devrimi bu geleneğe bağlı kalarak tarihe müdahale etti.
Örneğin, Fidel ve arkadaşları Granma ile Jose Marti’nin 1895’te çıkarma yaptığı bölgeye çıktılar tekrar. Hem dağlık olan Küba’nın doğusu devrimci harekete olanaklar sunuyor, hem de devrimci geçmişle kurulan bağlam moral bir güç ve devamlılık duygusu veriyordu.
Böyle bir devrimci dönemler arasında bağ kurmayı ve bir üst düzeyde ama ülkenin ayaklanma geleneğine sahip çıkmayı bugün deniyoruz Türkiye’de. 1923 Cumhuriyet Devrimi ile güncel devrim arasında bağ kurmanın önemli bir kazanım olduğunu fark ediyoruz.
Ayrıca karşılaştırmalı bir bağ da kuruluyor, bağımsızlık mücadelesinin simgeleri olan Bandırma ve Granma arasında.
Emperyalizm çağında bağımsızlık ancak sosyalizmle gelebilir
Küba halkının tarihe eşsiz bir diğer katkısı ise günümüz emperyalist sisteminde bağımsızlığın kazanılması ve sürdürülmesi için sosyalizmim zorunlu olduğunu pratik süreçte keşfetmiş olmalarıdır.
Fideller toplumsal adalet için işbirlikçi Batista rejiminden kurtulmayı ve anayasal bir demokrasi kurmayı hedeflemişlerdi, sosyalizmi değil. Hatta ABD bile Batista’nın yenileceğini anlayınca yeni iktidar ile uzlaşabileceğini düşünmüştü.
Ancak Fidellerin bağımsızlık ve toplumsal adalet fikri çok güçlüydü, satın alınmaz bir karakterleri vardı. ABD’nin ülke içine yayılmış şirketlerinden kurtulmadan bağımsızlığın mümkün olmadığını kısa sürede kavradılar. Devletleştirme hamlesi göbekten ABD’ye bağlı sermaye sınıfının ülkeyi terk etmesiyle sonlandı. Doğalına sermayesiz bir ülke buldular geleceğini belirleyecekleri. Zaten bu sosyalizmden başka bir şey değildi.
Küba’da yaratılan bu toplumsal laboratuvar bugün birçok ulusun devrimcileri için yol gösteriyor.
Devrimci yaratıcılık
En zor ve ümitsiz durumda bile bir çıkış yolu vardır. Evet, bu Kübalı devrimcilerin geçmişte ve bugün temel şiarı oldu. Devrimci iyimserlik, somut durumun siyasi analizi ve yaratıcı siyasi müdahaleler… Özellikle bu yıl doğumunun 100. yılı kutlanacak olan Fidel’in ve arkadaşlarının karakterlerinin odağına yerleşmişti.
Küba tarihine sinmiş binlerce örneğe burada yer verme şansı yok, ancak şuna değinmeliyiz. Küba başından beri haydutça davranan ABD’nin ablukası ve sonu gelmez kötülüklerinin sürekli hedefi durumundaydı. Bunlarla Sovyetler Birliği’nin varlığında daha kolay başa çıkabiliyordu. Sovyetler Birliği bir karşı devrimle çözülünce 1990’ların başında yapayalnız kaldı.
Hep çocuklarını korudular önce. O dönemde çekilen fotoğraflarda önde gürbüz bir çocuk arkada her an bayılacak gibi zayıflamış anne ve babasının siluetine rastlarsınız.
Bu çok özel yıllarda demin söylediğimiz yaratıcı siyasi irade çalıştı. Bu tarım ülkesinden dünyaya öncülük eden bir biyoteknoloji devrimi çıktı. Hemen pandemiden sonra yaptığımız ziyarette bize Finley Aşı Enstitüsü’nün mütevazı yöneticisini yaşamına beş çocuk aşısı geliştirmeyi sığdıran kişi diye takdim ettiler.
2017’de yaptığımız biz ziyarette ise heyetimizi Havana yakınlarında Lenin Parkı’na götürmüşlerdi. Aşağıdaki fotoğraf o sırada çekildi.
Havana yakınlarında geniş bir araziye kurulu Lenin Parkı’ndaki Lenin büstü görülüyor. (Havana, 2017, E. Nalçacı)Dışişleri bakanlığı yetkilileri ve yerel Parti yöneticilerinin olduğu toplantıda bilgiççe “Siz uluslararası işçi sınıfı liderlerinden daha çok kendi liderlerinizi öne çıkarmayı tercih ediyorsunuz, Lenin Parkı hangi motivasyonla kuruldu?” diye sorduğumda olabildiğince işçi sınıfı enternasyonalizmi üzerinden açıklamaya çalıştılar.
Şimdi bu soruyu sorduğum için pişmanlık duyuyorum, çünkü en olanaksız durumda bile tarihe müdahale edebilen yaratıcı siyasi önderlik Leninizm değilse ne olacak başka?
Karanlık bir çağda sosyalizmim pırıltısı oldular
Sovyetler Birliği’nin çözüldüğü yıllardan beri bir gericilik çağı içinde yaşıyoruz. Tarihi bilenler için bu gidiş gelişler doğaldır. İlericilik ve gericiliğin git gelli nöbetlerini biliriz tarihten. Şimdi içinde bulunduğumuz dönemde insanlığın dibe batışı bu karanlığın sonuna doğru gelişimizden. Epstein Vakası, Fatma Nur ve kızının öldürülüşü ve katillerin korunması, Ukrayna ve Rusya arasındaki 1000 km’lik cephede dört yıldır kardeş halkların birbirine kırdırılması, ABD’nin tek tek ülkeleri kuşatıp sizi ben yöneteceğim demesi, aşağılık birinin bunu sosyal medya hesaplarından duyurması…
Herkes tarihi bilmek zorunda değil, emekçi halkın çoğu yaşadığı günlerde bir ışık görmek ister umudunu canlı tutabilmek için.
İşte Küba 40 yıla yaklaşan bu gericilik döneminde kendisi abluka altında ezilmesine rağmen bu umudu sundu insanlığa.
Gelişkin sağlık hizmetleri ile sağlanan dünyadaki en düşük bebek ölüm hızı oranlarından birine sahip olması, dünyanın her yerindeki felaketlerde insanlığın yardımına koşan sağlıkçıları, yüksek eğitim düzeyi, toplumsal eşitlik içinde elde edilen başarılar, bilimin halk için kullanılması…
Tek ülkede sosyalizmin olanaklı olduğuna dair yapılan katkı
1917 Devriminden sonra 30 yıla yakın Sovyetler Birliği Avrupa devrimi gecikince tek ülkede sosyalizmi yaşamak zorunda kaldı. Ancak Sovyet topraklarının uçsuz bucaksızlığı, ham madde kaynakları ve dev insan gücü sosyalizmi yaşatan siyasi iradeye büyük bir olanak sağlıyordu.
Küba ise 36 yıldır tek ülkede sosyalizm durumunda yaşıyor. On bir milyon nüfus, büyükçe bir ada ama Sovyetler Birliğinin ellide biri bile değil.
Ada ülkesi olmanın savunma açısından avantajları var ancak Küba ABD gibi bir emperyalist devletin burnunun dibinde.
Küba demin bahsettiğimiz yaratıcı siyasi önderliği sayesinde bugüne kadar geldi, hatta gelişerek, üreterek ve ışık saçarak geldi. Yakın tarih içinde açılıp kapanan bütün siyasi olanakları yaşamak için kullandı.
***
Tarihsel olarak borçlu olduğumuz Küba halkı için en imkânsız koşullarda bile yapılabilecek şeyler var. Örneğin Küba halkına destek olmak için açılan imza kampanyasına katılabilirsiniz.
Türkiye Halk temsilcileri Meclisi ve Küba Dostluk Derneği’nin organize ettiği resim, heykel, karikatür, fotoğraf sergisine katılabilirsiniz.
Ama daha iyisi kendi ülkemizde emperyalizmi ve işbirlikçilerini köşeye sıkıştırmak ve yenmek değil mi?
Küba halkının tarihe kazandırdıkları yol gösterici olacak bu mücadelede.
/././
ABD politikalarını kim belirliyor: Trump mı, yoksa sermaye mi?-Haluk İşler-
ABD’de siyasi ve ekonomik tablo şimdilik korumacı önlemleri savunan sermaye grupları lehine şekillenmiş görünmektedir. Ancak bu tablo, ABD kapitalizminin vahşi ve kaotik rekabet ortamındaki sermaye savaşlarının seyrine göre her an değişme olasılığını kuvvetle içinde barındırmaktadır.
1970’li yıllarla birlikte kapitalist ekonomiler, değişen pazar koşulları karşısında Taylorist/Fordist üretim modelinin tıkanmasından kaynaklanan sorunlar nedeniyle dünya çapında derin bir kâr ve sermaye birikim krizi içine girmiştir. Kapitalist/emperyalist çevreler, içine girdikleri kâr ve sermaye birikim krizini aşmak amacıyla, üretimde yeni teknolojilerin de katkısıyla “esnek üretim sistemlerini” geliştirmeye başlamış ve bunun yanında küreselleşme de denilen neoliberal politikaları dünya genelinde yaygınlaştırmaya yönelmiştir. Esnek üretim sistemleri, mal ve hizmet üretiminde, sermayenin çok çeşitli ve değişken pazarlara hızla uyumunu sağlarken, neoliberal politikalar sermaye için yeni kâr ve sermaye birikim alanları yaratmanın zeminini oluşturmuştur.
Neoliberal politikalar genel hatlarıyla, dünyadaki tüm pazarların serbestçe küresel sermayeye açılmasını; ulus devletlerin elinde bulunan kârlı işletme ve varlıkların özelleştirmeler yoluyla özel sermayeye devredilmesini; kamu hizmetleri ve sosyal devlet uygulamalarına kısıtlamalar getirilmesini; ulus devletlerden, federalleştirme, özerkleştirme, yerelleştirme gibi bölme yöntemleriyle sermaye karşısında savunmasız mikro devletler çıkarılmasını hedeflemiştir. Küresel sermaye güçleri, neoliberal politikaların hayata geçirilebilmesi için, yoğun propagandanın yanı sıra, ülkelerdeki iktidarların askeri darbeler de dâhil olmak üzere çeşitli yöntemlerle değiştirilmesine yaygın olarak başvurmuştur. Örneğin Türkiye’de, emperyalizm tarafından iktidara dayatılan ve bütünüyle bir neoliberal politikalar seti olan 24 Ocak 1980 kararlarının kolayca hayata geçirilebilmesi için, 12 Eylül 1980 faşist askeri darbesi yapılmış, 24 Ocak kararlarına karşı çıkabilecek tüm olası muhalefet unsurları yok edilmiştir.
Yeni sömürgecilik düzeni trajediye dönüşürken
1980’li yıllardan itibaren kapitalist dünyaya ve 1990’lı yıllardan itibaren de eski sosyalist ülkelere yayılan neoliberal politikalar, çokuluslu şirketlerin kâr ve sermaye birikimlerini tek yönlü arttırmalarına uygun olarak kurgulanmış çok karmaşık siyasi ve ekonomik ilişki ağları yaratmıştır. Kapitalist/emperyalist sömürüyü daha da yoğunlaştıran bu ilişki ağları adeta yeni bir sömürgecilik düzeni ortaya çıkarmıştır. Bu sömürü ağlarına sanayi sermayesiyle birlikte finans sermayesinin de dâhil olmasıyla küresel sömürü olağanüstü boyutlara ulaşmıştır. Küresel sermaye grupları ve çokuluslu şirketler, daha fazla kâr hırsıyla, başta üretim birimleri olmak üzere, birçok faaliyet birimini ve tedarik zinciri halkasını dünyanın çeşitli bölgelerindeki çok sayıda bağlı şirkete ya da taşerona dağıtmıştır.
Bu durum, neoliberalizmle birlikte genişleyen siyasi ve ekonomik ilişki ağlarının düzenli ve kesintisiz işlemesini zorlaştıran olağanüstü karmaşık bir yapı ortaya çıkarmıştır. Çokuluslu şirketleri dünyanın farklı bölgelerindeki partnerlerle işbirliğine zorlayan şiddetli kapitalist rekabet ve daha fazla sermaye birikim hırsı, özellikle ABD ve kapitalist batı ülkelerinde sanayisizleşmeye yani maddi üretimden uzaklaşmaya yol açmıştır. Sanayisizleşmenin olduğu ülkelerde, işsizlik sorunu büyürken, nihai ve ara mallar konusundaki dışa bağımlılık nedeniyle tedarik akışlarının kesintiye uğradığı durumlarda ekonomik sarsıntıların şiddeti çok daha büyük olmaya başlamıştır. Örneğin 2020 Covid-19 salgını döneminde, ABD gibi sanayi üretimini büyük ölçüde terk eden ülkelerde, basit bir cerrahi maske dâhil birçok temel ihtiyaç maddesi bulunamaz hale gelmiştir.
1980’li yıllarda dünyaya, demokrasi, özgürlük, refah getireceği söylenerek pazarlanan neoliberalizmin, 2000’li yıllara gelindiğinde, tam tersine, bölgesel ve küresel gelir dağılımında büyük adaletsizlikler; halkların geniş kesimleri için derin yoksullaşma ve işsizlik; büyük trajedilere dönüşen göçler; ırkçılık, faşizm ve köktendinciliğin yükselişi; ülkelerin kamu varlıklarının yağmalanması; sosyal devlet ve kamu güvencelerinin ortadan kaldırılması; çevre felaketleri; bölgesel savaşlar gibi birçok sorunun kaynağı olduğu görülmüştür.
Kırılganlıkla birlikte büyüyen tehdit algısı
Neoliberal/kapitalist düzenin yarattığı, küresel siyasi ve ekonomik ilişki ağlarının kırılganlığı (ve dolayısıyla kriz üretme potansiyeli) 2000’li yıllarda daha da artmıştır. Neoliberal/kapitalist düzen, 2000’li yıllardan itibaren kâr oranlarının ve sermaye birikim hızının düştüğü, kriz risklerinin arttığı yeni bir istikrarsızlık dönemine girmiştir. Kapitalizmin, kendi yapısına içkin plansız ve anarşik doğası gereği belli dönemlerde krize girmesi kaçınılmazdır. Bu nedenle de küresel kapitalizm, “1998 Asya ve Rusya krizi”, “2000 dot.com krizi”, “2008 ABD mortgage krizi”, “2010 AB borç krizi”, “2020 Covit-19 krizi”, “2022 küresel aşırı enflasyon ve yüksek faiz krizi” olarak tanımlanan bir dizi krizle karşı karşıya kalmıştır. İçine düştüğü krizlerden çıkmaya çalışan sermayenin ürettiği, yüksek ya da düşük faiz oranları; parasal genişleme ya da daralma; sosyal harcamaları kısma; aşırı borçlanma gibi burjuva ekonomi-politiğine uygun yöntemler, hep, sermaye sahipleri dışında kalan geniş halk yığınlarının ödediği yüklü toplumsal ve ekonomik faturalara dönüşmüştür.
Küresel kapitalist düzenin çeşitli dinamiklerle içine girdiği karmaşık siyasal ve ekonomik ilişkiler ağının, üretim, tedarik ve ticaret zincirlerinde sürekli aksamalara yol açan kırılgan ve riskli yapısı, üretim faaliyetlerini dünyanın farklı bölgelerine dağıtarak bağımlılık ilişkilerini arttıran şirket ve ülkeler açısından 2000’li yıllardan itibaren tehdit olarak görülmeye başlamıştır. Sanayisizleşme politikalarıyla üretimin büyük ölçüde dışa kaydırıldığı ülkelerde yaşanan, yüksek işsizlik, endüstriyel ve temel ihtiyaç maddelerinin temininde güçlükler, dış ticaret açıkları, vergi gelirlerinde azalma, enerji akışlarında aksamalar, toplumsal çalkantılar sözü edilen tehdit algısını daha da büyütmüştür. Bu durum, ABD’de ve diğer kapitalist batı ülkelerinde, dışarıya kaydırdıkları üretimi tekrar ülkelerine döndürmeyi hedefleyen ve ekonomide korumacı önlemleri arttırmayı öngören ekonomi politikalarının yeniden ön plana çıkarılmasına neden olmuştur.
Strateji değişikliğinin ilan edilen hedefleri
Yukarıda belirtilen gelişmelerin etkisiyle, devletler, korumacı önlemlerle birlikte çokuluslu sermayeye, ülkenin dışında yatırım yapmak yerine içeride yatırım yapma teşvikleri sunmaya başlamıştır. Kronik durgunluk karşısında yatırım fırsatları arayan çokuluslu sermayeyi çekmek amacıyla, devlet sübvansiyonları, gümrük vergileri ve diğer ulusalcı ekonomik politikalar dünya genelinde artış göstermiştir (Robinson, 2025). Bu amaçla birçok ülkede, teşvik ve korumacı önlemlerin yanı sıra zorlayıcı yöntem ve düzenlemelere de başvurulduğu görülmüştür.
Küresel kapitalist/emperyalist düzenin, sermaye birikim süreçlerinde istikrarın bozulduğu ve yeni bir sıkışma dönemine girdiği 2020’li yıllarda, özellikle ABD’de ekonomide korumacı önlemler ve yeni gümrük tarifeleri ardı ardına ilan edilmeye başlamıştır. ABD Başkanı Donald Trump, 2 Nisan 2025 tarihinde düzenlediği basın toplantısında, ABD’nin ticaret ortaklarına yönelik geniş kapsamlı yeni gümrük tarifeleri uygulayacağını duyurmuş, bu uygulamaların Amerikan sanayisini canlandırmayı ve ülke ekonomisini güçlendirmeyi amaçladığını belirtmiştir. Trump ayrıca, 2 Nisan 2025 tarihini “kurtuluş günü” olarak ilan etmiş, ABD'yi yabancı mallara bağımlılıktan kurtaracağını söylemiştir (Sputnik Türkiye, 2025).
Trump’ın gümrük tarifeleri planının amacı resmi olarak, “ülkede istihdam oluşturmak ve istihdamı korumak”, “yerli ürünleri daha rekabetçi hale getirerek sanayi kapasitesini yükseltmek”, “haneler ve şirketler için yatırımları finanse ederek gelirleri artırmak” (Perspektif, 2025), “dış ticaret açığını azaltmak”, “yerli üretimi güçlendirmek ve haksız ticaret uygulamalarına karşı koymak” (Okay, 2025) olarak açıklanmıştır. Kasım 2025’te yayımlanan “Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Güvenlik Stratejisi” isimli belgenin 4. bölümünde ise korumacı önlemlere ilişkin makro hedefler şöyle belirlenmiştir (The White House, 2025: 14): Gelecek üreticilere aittir. Amerika Birleşik Devletleri ekonomisini yeniden sanayileştirecek; endüstriyel üretimi tekrar ülke içine taşıyacak; ekonomimize ve iş gücümüze yatırımı teşvik edip çekecek ve geleceği belirleyecek kritik ve gelişmekte olan teknoloji sektörlerine odaklanacağız. Bunu, ülkemizin her köşesinde yaygın endüstriyel üretimi destekleyen stratejik tarife kullanımı ve yeni teknolojiler aracılığıyla yapacağız. Amerikalı işçilerin yaşam standartlarını yükselteceğiz ve ülkemizin kritik ürünler veya bileşenler için bir daha asla mevcut veya potansiyel herhangi bir rakibe bağımlı olmamasını sağlayacağız. Amerikan enerji hâkimiyetini (petrol, gaz, kömür ve nükleer enerjide) yeniden tesis etmek ve gerekli temel enerji bileşenlerini tekrar ülkeye getirmek en önemli stratejik önceliktir.
Aynı belgenin 3. bölümünde de stratejik hedefler içinde şu ifadeye yer verilmiştir (The White House, 2025: 13): Orta sınıfı daha da desteklemek ve kendi tedarik zincirlerimizi ve üretim kapasitelerimizi kontrol etmek için ekonomimizi yeniden sanayileştirmek.
'Amerika'yı yeniden inşa etmek üzere...'
ABD’nin son yıllarda gündeme getirdiği korumacı politikaların arkasında, özellikle üretim sektörlerinde faaliyet gösteren bazı güçlü sermaye gruplarının etkisinin olduğu görülmektedir. CPA (Coalition for a Prosperous America/Refah İçinde Bir Amerika İçin Koalisyon) ABD’de ticarette korumacı politikaları savunan bir araştırma ve destek (lobi) grubudur. Bu grup, ABD'nin Çin’le yaptığı çeşitli ticaret anlaşmalarına karşı çıkmaktadır (Influence Watch, 2025). CPA, ithalat korumasını savunan ve Trump'ın ticaret konusundaki sert yaklaşımını destekleyen üreticileri temsil etmektedir (Palmer vd., 2024). Bu üreticilerin başında çelik sanayicileri gelmektedir. CPA’nın resmi sitesinde, “biz kimiz” bölümünde şu ifadeler yer almaktadır (CPA, 2025): Yalnızca Amerikan sanayi üreticilerini temsil ediyoruz. (...) CPA, ABD ekonomisinin birçok sanayi ve sektöründe faaliyet gösteren yerli üreticileri ve çalışanları özel olarak temsil eden, ülke çapında önde gelen çift taraflı bir kuruluştur. (...) CPA, ABD ekonomisinin birçok sektör ve endüstrisindeki yerli üreticileri temsil eden ve kâr amacı gütmeyen tek ulusal kuruluştur. Kendimiz, çocuklarımız ve torunlarımız için Amerika'yı yeniden inşa etmek üzere birlikte çalışan, rakipsiz bir üretici, işçi, çiftçi ve çiftlik sahibi koalisyonuz. Ucuz tüketimden ziyade kaliteli istihdama, ulusal güvenliğe ve yerel öz yeterliliğe değer veriyoruz. (...) Ekibimiz, üyelerimizin refahını sağlamaya yönelik olarak, stratejik ticaret ile vergi ve büyüme politikalarını ilerletmek amacıyla, yasa koyucular, yönetim, düzenleyiciler, kurumlar ve hükümetteki diğer önemli karar vericilerle yakın bir şekilde çalışmaktadır.
Yukarıdaki açıklamalarda, ABD’nin yerli üreticilerini temsil ettiğini belirten CPA’nın, “Amerika'yı yeniden inşa etmek üzere çalıştıkları” ve “kurumlar ve hükümetteki diğer önemli karar vericilerle yakın bir şekilde çalıştıkları” tarzındaki ifadeleri oldukça dikkat çekicidir. “Amerika'yı yeniden inşa etmek üzere çalıştıkları” ifadesi aynı zamanda ABD’nin halihazırda çökmüş olduğunun iddia edilmesi anlamına da gelmektedir. Ayrıca, “karar vericilerle yakın bir şekilde çalışılmaktadır” ifadesi de “kurumlar ve hükümetteki karar vericiler bizim kontrolümüz altındadır” şeklinde tercüme edilebilir.
ABD’de, hükümet yetkilileri üzerinden ekonomi politikalarının belirlenmesinde büyük etkiye sahip olduğu anlaşılan CPA’nın son dönemlerde gerçekleştirdiği bazı faaliyetler şunlardır:
* 2019 yılında, CPA, Çin'den yapılan bütün ithalatlara koyulacak potansiyel %25'lik genel bir gümrük vergisinin etkisine dair çığır açıcı bir çalışma yayınladı. CPA araştırması, böyle bir adımın ABD ekonomisine önemli ve sürdürülebilir faydalar sağlayacağını, bunların arasında, 2024 yılında GSYİH'ye 125 milyar dolar katkı ve 721.000 ek istihdam yaratılmasının da bulunduğunu ortaya koydu (Stumo, 2019).
* Şubat 2023'te, CPA, Çin şirketlerinin teknoloji ürünlerinin kullanımına bağlı potansiyel ulusal güvenlik risklerine atıfta bulunarak, Georgia ve Florida eyaletlerinin devlet dairelerinde Çin teknoloji markalarının kullanımının yasaklanmasını öven bir makale yayımladı (Rapoza, 2023’ten aktaran Influence Watch, 2025).
* CPA, ABD'yi, Çin'in en çok kayrılan ülke (MFN-most-favored-nation) statüsünü kaldırmaya, ilaç sektöründeki Çin'e bağımlılığını azaltmaya ve ABD'nin ticaret açığını azaltmak için ABD dolarının değerini düşürmeye çağırdı (Rapoza, Kenneth ve Jeff Ferry, 2023’ten aktaran Influence Watch, 2025).
* 2023 yılında, CPA, 26 adet yasa tasarısı üzerinde lobi yaptı ve lobi faaliyetlerine 460.000 US dolar harcadı (Coalition for a Prosperous America Lobbyists, 2023’ten aktaran Influence Watch, 2025).
Görüldüğü gibi, CPA’nın hedefleri ve söylemleriyle, bugün ABD’de Trump eliyle uygulamaya koyulmaya çalışılan ekonomi politikaları arasında büyük paralellik bulunmaktadır.
Sermaye gruplarının rekabetinin yansımaları
Tüm kapitalist ülkelerde olduğu gibi, ABD’de de birbirleriyle rekabet eden ve farklı çıkarlara sahip çok çeşitli sermaye grupları vardır. ABD kapitalizmi, çok büyük bankacılık ve finans sermayesinin yanı sıra, yeni nesil teknoloji sektörlerinden geleneksel petrol ya da madencilik sektörlerine kadar geniş bir yelpazeye yayılan sermaye yapılarını içerir. ABD’de getirilmeye çalışılan ekonomide korumacı önlemleri, CPA gibi destekleyen sermaye grupları olduğu gibi, çıkarlarına uygun bulmayarak engellemeye çalışan sermaye grupları da vardır. Örneğin, ABD Ticaret Odası (U.S. Chamber of Commerce), Ulusal İmalatçılar Birliği (The National Association of Manufacturers), Ulusal Perakende Federasyonu (National Retail Federation) ve diğer bazı kuruluşlar ABD’nin Çin’e yönelik gümrük tarifelerine ve diğer önlemlerine karşı çıkmaktadırlar. Trump’ın Meksika ve Kanada’ya yönelik gümrük vergilerini açıklamasının hemen ardından büyük iş grupları itirazlarını dile getirdiler (Robinson, 2025).
CPA grubundan farklı olarak serbest ticareti savunan ABD Ticaret Odası, korumacı önlemlere ve gümrük tarifelerine, tüketici harcamalarını azaltma, enflasyonu attırma, sermaye çıkışına yol açma gibi olumsuz etkileri olabileceği gerekçesiyle karşı çıkmaktadır. Örneğin, ABD Ticaret Odası resmi web sitesinde şu açıklamalara yer vermektedir (U.S. Chamber of Commerce, 2025): Geniş tabanlı gümrük vergileri, tüketiciler ve işletmeler için fiyatları yükseltir ve ekonomik büyümeye zarar verir. Bu gümrük vergileri, belirsizliğe yol açar, tedarik zincirlerini aksatır ve özellikle bunlara dayanacak yeterli kaynağa sahip olmayan küçük işletmeler için büyük bir sorun teşkil eder. Gümrük vergileri ayrıca, ihraç edilen Amerikan ürünlerine karşı misillemelere yol açarak Amerikan işçilerine zarar verebilir. ABD Ticaret Odası, ABD'de üretimi artırma hedefini desteklemektedir, ancak bunun maliyetleri artırarak ve pazarları kısıtlayarak yapılmasına karşıdır. Piyasaların açılmasına ve ekonominin büyümesine yardımcı olacak fırsatlar yaratılmasına yardımcı olmak için serbest ticaret anlaşmalarını teşvik ediyoruz. Tarifeler, ülke genelindeki binlerce küçük işletme ve tüm Amerikalılar üzerinde gerçek ve yıkıcı bir etkiye sahiptir; belirsizlik, artan maliyetler ve iptaller herkesin hayatını etkiliyor. Oda, hükümete geniş tabanlı tarifelerin kullanımını reddetmesi için sürekli baskı yapıyor. Üyelerimizle, özellikle küçük işletmelerle, gümrük vergilerinin etkisini anlamalarına yardımcı olmak için çalışıyoruz. Küçük işletmelerin, eyalet ve yerel ticaret odalarının tarife politikalarındaki değişikliklerle başa çıkmalarına yardımcı olmak için zamanında güncellemeler ve kaynaklar sağlıyoruz.
ABD’de, CPA gibi ABD Ticaret Odası da kendi çıkarları doğrultusunda hükümete baskı yaptığını açıkça dile getirmektedir. Zaten bütün kapitalist ülkelerde farklı güç ve çıkar ilişkilerine sahip şirketlerin içinde bulundukları yoğun egemenlik mücadelesinin, bir ayağını ekonomik rekabet, diğer ayağını ise devlet ve iktidar aygıtının ele geçirilmesi oluşturmaktadır. Devlet ve iktidarı kimin kontrol edeceği, iç ve dış sermaye grupları arasındaki mücadele sonunda belirlenir. Kapitalist üretim tarzında devlet ve iktidar bir zor aygıtı olarak her zaman sermayenin kontrolü altındadır.
Çokuluslu şirketler, içeride ve dışarıda sermayenin dolaşımını kısıtlayan her türlü korumacılığa ve devlet müdahalesine hep karşı çıkmışlardır. Sermayenin küreselleştirilmesinde en temel koşul, sermaye hareketlerinin önündeki bütün kısıtlamaların kaldırılmasıdır. Bu noktada çokuluslu sermayenin ulus devletlerin sınırları içine geri dönme niyetinden söz edilemeyeceği gibi, bunun kısa vadede gerçekleştirilebilmesinin de koşulları yoktur. Bu nedenle, kapitalist ülkelerde, korumacı önlemleri çıkarlarına uygun gören ve nispeten ulusal nitelik taşıyan şirketler ile korumacı önlemlere karşı çıkan çokuluslu şirketler arasında güç mücadelesinin olması kaçınılmazdır. ABD’de tam da olan budur ve bu mücadele sermaye grupları üzerinden yürütülmektedir.
Görüldüğü gibi, ABD’de, Trump yönetiminin uygulamaya çalıştığı ekonomik korumacı önlemlere, bazı sermaye grupları destek vermekte, bazıları ise karşı çıkmaktadır.
Trump'ın, başkanlık seçimi vaatlerinde ekonomide korumacı önlemlerin büyük yer tutması ve seçildikten sonra bu önlemleri uygulamaya koymak için hızlı adımlar atması, Trump ve ABD yönetimi üzerindeki hâkimiyetin şimdilik korumacı önlemleri savunan sermaye gruplarının elinde olduğunu göstermektedir. Nitekim ABD’de, ekonomide korumacı politikaları savunan CPA ile Trump’ın dile getirdiği politikaların büyük ölçüde örtüşmesi bunun en açık kanıtıdır. Dolayısıyla, Trump yönetiminin uyguladığı politikalar, kimilerinin dile getirdiği gibi Trump’ın kişisel tercihleri ya da hezeyanlarının bir sonucu olarak değil, egemen sermaye gruplarının baskı ve çıkarları doğrultusunda belirlenen politikalardır. Bunun da ötesinde Trump’ın ikinci kez başkanlığa getirilmesi de, sermaye gruplarının siyasi otoriteyi belirleme gücüyle ilişkilidir. Daha açık söylemek gerekirse, Trump, daha önceki başkanlar gibi iktidara getirilen ve yönlendirilen bir kukladır. Bu noktada, yazının başlığında sorulan sorunun yanıtını da artık net olarak verebiliriz: ABD politikaları sermaye tarafından belirlenmektedir. Bu durum aynı şekilde diğer kapitalist ülkelerde de söz konusudur. ABD’de siyasi ve ekonomik tablo şimdilik korumacı önlemleri savunan sermaye grupları lehine şekillenmiş görünmektedir. Ancak bu tablo, ABD kapitalizminin vahşi ve kaotik rekabet ortamındaki sermaye savaşlarının seyrine göre her an değişme olasılığını kuvvetle içinde barındırmaktadır.
Kaynaklar
CPA (2025). https://prosperousamerica.org/about/
Influence Watch. (2025). Coalition for a Prosperous America (CPA). (https://www.influencewatch.org/non-profit/coalition-for-a-prosperous-america-cpa/
Okay, D. Z. (2025). Trump'ın ilk 100 gününe tarifeler damga vurdu. Anadolu Ajansı. (https://www.aa.com.tr/tr/dunya/trumpin-ilk-100-gunune-tarifeler-damga-vurdu/3551548)
Palmer, D., Swan, B. W., Hawkins A. (2024). Trump picks lighthizer acolyte to be his trade chief. Politico Yayını. https://www.politico.com/news/2024/11/26/jamieson-greer-trade-represent…
Perspektif, (2025). Trump’ın Küresel Ekonomi Anlayışı: Tarife Savaşının Amacı Nedir? https://perspektif.eu/2025/04/09/trumpin-kuresel-ekonomi-anlayisi-tarife-savasinin-amaci-nedir/
Robinson, W. I. (2025). Behind Trump Tariffs Is Capital’s Warfare Against the Working Class. Truthout Published, February 17. https://truthout.org/articles/behind-trump-tariffs-is-capitals-warfare-against-the-working-class/
Sputnik Türkiye, (2025). Trump, 'Bugün Amerika'nın kurtuluş günü!' diyerek duyurmuştu: Neler bekleniyor? https://anlatilaninotesi.com.tr/20250402/trump-bugun-amerikanin-kurtulus-gunu-diyerek-duyurmustu-neler-bekleniyor-1095071186.html
Stumo, M. (2019). Press Release: New CPA Study Shows across-the-Board China Tariff Would Boost US Economy, Create Thousands of Jobs. CPA-Coalition For A Prosperous America. https://prosperousamerica.org/press-release-new-cpa-study-shows-across-the-board-china-tariff-would-boost-us-economy-create-thousands-of-jobs/
The White House, (2025). National Security Strategy of the United States of America. USA, Washington. November. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf
U.S. Chamber of Commerce (2025). https://www.uschamber.com/tariffs?tab=0
/././
