BİRGÜN "Köşebaşı + Gündem" -18 Şubat 2026-

Ülke 20 yıldır talan ediliyor 

CHP Lideri Özel, Cumhurbaşkanlığı’na verilen acele kamulaştırma yetkisine ilişkin konuştu. Özel, “80 yılda bin 360 maden ruhsatı verilmişken son 20 yılda 365 bin, yani 365 katı maden ruhsatı vermişler” dedi.

Partisinin grup toplantısında gündeme ilişkin açıklamalarda bulunan CHP lideri Özel, kendisini hedef alan MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’ye yanıt verdi. İnşa edilen konutların ödeme planına ilişkin depremzedelere imzalatılan senetleri paylaşan Özel, Burada iftira varsa Murat Kurum’dadır. Burada hezeyan varsa ‘ittifak ortağıyım’ diyen şahsiyetinizin siyasetinin adıdır. Ya o senetleri size yaktıracağım ya da iktidar olup ben yakacağım" dedi. Özel, Adalet Bakanı Akın Gürlek’e de mal varlığını açıklama çağrısını yineledi.

Özel konuşmasına Akbelen’deki direnişe ilişkin mesajlarla başladı. CHP lideri Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) hukuka, akla, vicdana uygun bir karar vermesini beklediklerini söyledi. Erzincan’ın İliç ilçesindeki altın madeninde 9 işçinin toprak altında kalarak yaşamını yitirdiği heyelana ilişkin davanın devam ettiğine dikkati çeken Özel, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’a tepki gösterdi. Özel, "İliç’in kanı Murat Kurum’un üzerindedir" ifadesini kullandı.

O SENETLERİ YAKTIRACAĞIM

Devamla, Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin kendisini deprem bölgesine yönelik açıklamaları üzerinden hedef aldığını anımsatan Özel, "Sayın Bahçeli; bununla ilgili verilecek çok sert cevaplar var. Bir kelime edemeyeceğim. (Depremzedelere imzalatılan afet borçlandırma senedini gösterdi) Burada iftira varsa Murat Kurum’dadır. Burada hezeyan varsa ‘ittifak ortağıyım’ diyen şahsiyetinizin siyasetinin adıdır" dedi. Özel, şöyle devam etti: "Ya o senetleri size yaktıracağım ya da iktidar olup ben yakacağım!"

ERDOĞAN’I HALKA ŞİKÂYET EDİYORUM

Özel, sözlerini şöyle sürdürdü: “Akbelen köylüler elinde bastonlu 90 yaşındaki dedeler, nineler, gencecik torunlarıyla birlikte direniyorlar. Sebebi dünyanın en güzel coğrafyasına verilen maden ruhsatı verilmesi ve o ruhsatın genişletilmesi, milyonlarca ağacın yeniden kesilmesi. Zeytin ağaçlarını kanun koruyordu gelip kanun çıkardı. Akbelen ormanlarındaki 100’ün üzerindeki farklı bitki, 200’ün üzerindeki hayvan ve kuş türü kulağını kabartmış; Anayasa Mahkemesi’nin hukuka, akla, vicdana uygun bir karar vermesini bekliyor. Bizde bunu Anayasa Mahkemesine götürdük, mahkeme önünde bekliyor. Biz de Anayasa Mahkemesi’nden bir an önce bunu görüşmesini ve durdurmasını bekliyoruz. Yapacak mı? ” dedi.

Cumhurbaşkanlığına verilen acele kamulaştırma yetkisine ilişkin konuşan Özel, şunları söyledi; “Duymayan kalmasın, bilmeyen kalmasın ki Erdoğan verilen bu yetkiyi bir şirket AYM kararı çıkmadan bütün zeytinleri kessin, ortaklık bitsin diye kullandı. Bunun için buradan hem milletimize Recep Tayyip Erdoğan’ı şikayet ediyorum hem de Anayasa Mahkemesi’ne; geciktiğiniz her gün ölen hayvanlar, kesilen ağaçlar, ortadan kalkan bitki örtüsü ve talan edilen doğa demektir, lütfen elinizi çabuk tutun diyorum. 80 yıllık Cumhuriyet tarihi boyunca 1360 maden ruhsatı verilmişken, son 20 yılda 365 bin; yani 365 katı maden ruhsatı vermişler dörtte biri zamanda. Bir gözü dönmüşlükle karşı karşıyayız. Ordu’nun, Giresun’un yüzde 70’ini, 80’ini, Muğla’nın yüzde 65’ini maden ruhsatına açmış, en güzel yerleri maden ruhsatına açmış bir talan girişimiyle karşı karşıyayız.”

BİLAL’E SERBEST CHP’YE YASAK

İstanbul’da köprülerin özelleştirilmesine karşı CHP’nin yapmak istediği yürüyüşe polis engel oldu. Ortaköy’den Arnavutköy’e karşı yürümek isteyen CHP’liler toplandı. Valiliğin yasakladığı yürüyüş öncesi Ortaköy polis ablukasına alındı. CHP İstanbul İl Başkanı Özgür Çelik valiliğin kararını kabul etmediklerini belirterek yürüyüşün planlandığı şekilde yapılacağını bildirdi. CHP İl Başkanı Çelik Ortaköy’de basın açıklamasını okudu. Çelik, "Güvenlik güçleriyle maksatlı bir biçimde karşı karşıya getiriliyoruz. Bizim güvenlik güçleriyle derdimiz yok ama milli iradeye darbe yapanlarla bir derdimiz var. Biz basın açıklamamızı burada gerçekleştireceğiz. Emniyet güçlerine sesleniyorum; bu barikatları kaldırın" dedi. İktidarın bugüne kadar yaptığı özelleştirmelerden örnekler veren Çelik, “Soygun garantisi olan bir sistem kurdular. Gitmediğimiz yolların faturasını bize kesiyorlar” diye konuştu.

SEÇİM YATIRIMI

Köprü ve otoyolların vergilerinin yurttaşlar tarafından ödendiğini vurgulayan Çelik, Siz kimin malının kime satmaya çalışıyorsunuz” şeklinde konuştu. Kuzey Amerikalı şirkete fizibilite çalışması yaptırmışlar. AKP’nin kamu varlıklarını satarak seçim yatırımı yapmak istediğini söyleyen Çelik, “Milletin malını yandaş şirketlere peşkeş çekmek istiyorlar” dedi. Çelik, "İki köprünün yıllık kârı 112 milyon dolar. Otoyolların kârı 179 milyon dolar. Bir yılda toplam kâr 288 milyon dolar. Köprülerin 25 yıllık kârı 15 milyar dolar yapıyor. İstanbul’daki köprülerin tüm gelirlerinin yüzde 96’sı devlete kalıyor. Altın yumurtlayan tavuklar neden özelleştirilmek isteniyor? Bu bir seçim yatırımıdır. Köprüleri özelleştirilerek seçime kaynak yaratmak istiyorlar" diye konuştu. Çelik’in konuşmasının ardından CHP’liler Arnavutköy’e yürümek üzere harekete geçti. Ancak polis CHP’lilerin yürüyüşüne izin vermedi.

BAHÇELİ CHP’Yİ HEDEF ALDI

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, partisinin grup toplantısında açıklamalarda bulundu. Bahçeli, "Muhalefetin sahip olduğu imkanları kullanmaya yanaşmadan Meclis’i karıştırması, yasal ve anayasal bir hakkı engellemeye çalışması yeni sürüm bir siyasi eşkıyalık değilse nedir? Ali kıran baş kesen misiniz? Nesiniz, kimsiniz?" dedi.

***

Diyanet’in ‘FETÖ’ dosyaları: Erbaş’ın kızına işlem yapılmadı -Mustafa Bildircin- 

Eski Diyanet İşleri Başkanı Erbaş’ın kızı Merve Likoğlu'nun, “Elimizden Zaman Gazetesi düşmezdi” ve “Her şeyi çok açık söylüyor hocaefendi” paylaşımlarıyla ilgili şikayetlerin sümen altı edildiği öne sürüldü. Şikayetlerle ilgili işlem yapmayan birimin başındaki ismin Erbaş’ın özel kalemi olarak görev yaptığı belirtildi.

Eski Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş’ın kızı Merve Safa Erbaş Likoğlu’nun 17-25 Aralık sürecinin öncesinde ve sonrasında yaptığı paylaşımlar açığa çıktı. Likoğlu’nun 3 Ocak 2013 tarihli paylaşımında, “Elimizden Zaman Gazetesi düşmezdi. Teşekkürler Zaman Gazetesi, Teşekkürler Yeni Bahar” ifadelerini kullandığı görüldü. Merve Safa Erbaş Likoğlu’nun öte yandan, 17-25 Aralık 2013 operasyonlarından yalnızca beş gün önce, “Kimse Yok Mu Derneği” ile ilgili paylaşım yaptığı da öğrenildi. Likoğlu’nun paylaşımında, “Kimse Yok Mu Derneği Suriye'de, Filipin’de, Van’da. Ben ulaşamadım, oralara gidemedim diyemeyiz. Hepsi bizim insanımız” diye yazdığı belirlendi.

DİKKATİ ÇEKEN PAYLAŞIMLAR

Likoğlu’nun, “FETÖ paylaşımları” bunlarla da sınırlı kalmadı. Bir başka paylaşımında Likoğlu, “FETÖ iltisaklı” olduğu için erişim engeli getirilen, “Herkül” için “Abi Herkül Nağme’yi takip etmiyor musun? Her şeyi çok açık söylüyor hocaefendi. Hatta bu kadar açık konuştuğunu görmemiştim” ifadelerini kullandı. Paylaşımların sosyal medyada gündem olmasının ardından Likoğlu, sosyal medya hesabının kullanıcı adını değiştirdi, bazı paylaşımlarını sildi.

SORUŞTURMA SÜMEN ALTI

Diyanet kaynakları, Merve Safa Likoğlu’nun 17-25 Aralık öncesinde Konya’da görevli olduğu dönemde, “FETÖ lehine propaganda yaptığını” iddia etti. Likoğlu’na yönelik şikayetlerin Diyanet İşleri Başkanlığı’na iletildiği ancak şikayetlerin dikkate alınmayarak sümen altı edildiği savunuldu. Paylaşımlarla ilgili şikayetlerin yapıldığı ve şikayetlerin sümen altı edildiği dönemde, soruşturmaları yapan birimin başında Hasan Güçlü’nün bulunduğu bildirildi. Güçlü’nün Erbaş döneminde Teftiş Başkanlığı ve Özel Kalem olarak görev yapması dikkati çekti.

“ADALET TECELLİ ETMELİ”

Başkanlık kaynakları, "Soruşturma yapılmaması görevi kötüye kullanmak olduğu için büyük suç" diyerek Safi Arpaguş döneminde üzerine gidilmesi gereken konuların başında, “FETÖ dosyaları” olduğunu kaydetti. Bazı paylaşımların halen internet ortamında durduğunun altını çizen başkanlık kaynakları, “Umarım adalet tecelli eder. Babasının kanatları altındaydı. Şimdi ise koruma kalkanı yok. Adalet artık tecelli etmeli. Diyanet o zaman güvenilen kurumlar arasına girecektir. Diyanet'te FETÖ ile ciddi mücadele edilmedi. Üst düzey göreve getirilenlerin kendileri ya da en yakınlarında FETÖ bağlantılarının olması normal değil" diye konuştu.

***

İtirafçı ortağının otelinde çalıştay: MEB’den 24,1 milyon TL’lik organizasyon -Mustafa Bildircin- 

MEB, bünyesindeki tesislere karşın lüks otellerde gerçekleştirdiği organizasyonlara bir yenisini daha ekledi. MEB’in, “Eğitim Altyapısının Güçlendirilmesi” başlıklı çalıştay için “AKP’nin kamp oteli” olarak nitelendirilen ve Aziz İhsan Aktaş’ın ortağına ait olan Eliz Otel ile 24,1 milyon TL’lik anlaşma yaptığı ortaya çıktı.

Mülkiyetindeki onlarca tesise karşın hemen her yıl beş yıldızlı otellerde organizasyonlar gerçekleştiren Milli Eğitim Bakanlığı’nın lüks otel toplantılarına bir yenisi daha eklendi. AKP ve Diyanet İşleri Başkanlığı’nın defalarca tercih ettiği Kızılcahamam Eliz Otel’in misafiri bu kez MEB kafilesi oldu. Bakanlığın, “ Eğitim Altyapısının Güçlendirilmesine Yönelik Değerlendirme ve Planlama Çalıştayı” için beş yıldızlı Eliz Otel ile anlaşıldığı öğrenildi. MEB 12 Şubat’ta, “Eğitim Altyapısının Güçlendirilmesine Yönelik Değerlendirme ve Planlama Çalıştayı Organizasyonu” ihalesi düzenledi. İhale kapsamında organizasyon için Solid İletişim Anonim Şirketi ile sözleşme imzalandı.

İHSAN AKTAŞ DETAYI

Bakanlık ile şirket arasında imzalanan sözleşmenin bedelinin, 24 milyon 198 bin 800 bin TL olduğu bildirildi. Organizasyon için tercih edilen otel ise kamuoyunda, “AKP’nin kamp oteli” olarak nitelendirilen Eliz Otel oldu. CHP’li belediyelere yönelik operasyonlardaki kilit isim ve itirafçı Aziz İhsan Aktaş’ın ortağı Gürkan Dölekli’ye ait olan oteldeki organizasyonun dört gün süreceği belirtildi.

MİSAFİRLER AYNI

AKP’nin kamplarına ev sahipliği yapan otelde Diyanet İşleri Başkanlığı’nın da çok sayıda toplantı yaptığı kaydedildi. 2023 yılında Hac kafilesi yöneticileri ile gerçekleştirilen ve 2025 yılında Diyanet Vakfı’ndaki burslu öğrencilere yönelik gerçekleştirilen toplantıların da Eliz Otel’de düzenlendiği dile getirildi.

***

Başarısızlığın resmi itirafı: Yoksulluk, kadına şiddet, işsizlik -Mustafa Bildircin- 

Aile Bakanlığı’nın raporlarında, “AKP’nin başarısızlığının itirafı” niteliğindeki tespitlere yer verildi. Bakanlığın, “Türkiye fotoğrafı” olarak nitelendirilen raporlarında, dar gelirli ailelerin kreş ücretlerini karşılayamadığı, kadına şiddetin sorun olmaya devam ettiği ve işsizlik nedeniyle yardıma muhtaçlığın arttığı belirtildi.

AKP hükümetleri döneminde Türkiye, en temel alanlarda geriye gitti. Eğitimden yargıya, sağlıktan kültür sanata kadar çok sayıda alanda büyük tahribatlar yaşandı. Siyasi iktidarın ekonomi politikası ise Türkiye’deki on milyonlarca yurttaşı adeta yoksulluk sarmalına hapsetti. Saray ve kabinesi, geriye giden tüm göstergelere karşın yurttaşlara pembe tablolar çizdi. Bakanlıkların faaliyet raporlarında, yurttaşın Anayasal hakkı olan hizmetler dahi, “Başarı” olarak anlatıldı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 2026, 2027 ve 2028 yıllarına yönelik stratejik planları ise gerçek tabloyu açığa çıkardı.

DAR GELİRLİLER

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 2026-2028 dönemine yönelik hedefleri ile 2024-205 dönemi tespitlerini içeren Stratejik Plan raporunda, yurttaşların şikâyetlerinin haklılığı ortaya konuldu. Tespitler itibarıyla “İtiraf” niteliği taşıyan raporda, “Dar gelirli aileler mevcut kreş ve gündüz bakımevlerinin ücretlerini karşılamada zorluk yaşamaktadırlar” denildi. Öte yandan bakanlık, özel kreş ve gündüz bakımevlerinin ücretsiz hizmet sunan kontenjanlarının yetersiz olduğunu da kabul etti.

KADINA YÖNELİK ŞİDDET

Raporda, Türkiye’nin kanayan yarası olan kadına yönelik erkek şiddeti ile ilgili tespitlere de sıralandı. Kadına yönelik şiddetin, “Tüm dünyada olduğu gibi” Türkiye’de de sorun olmaya devam ettiğini belirten bakanlığın raporunda, “Kadına yönelik şiddet yalnızca şiddet mağduru olan kadınları değil çocukları da olumsuz etkilemektedir” ifadesi kullanıldı. Kadınların karar alma mekanizmalarında temsilinin düşük kalması da bakanlığın raporuna yazıldı.

İŞSİZLİK

Türkiye’nin en önemli sorunları arasında yer alan işsizlik de Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın raporuna girdi. Raporda, işsizlikteki artış nedeniyle sosyal yardım gereksiniminin de arttığı ve “Sosyal yardım-istihdam ilişkisinin yeterince güçlü olmadığı” kaydedildi.

***

T-24 "Köşebaşı + Gündem" -16 Şubat 2026-

Gülme ihtiyacı artıyor, gülme cesareti azalıyor: Toplumsal baskılar mizahın kamusal alanı daralttı mı?-Bekir Ağırdır- 

Türkiye’de ekonomik ve siyasal gerilimlerin ötesine geçen derin bir duygusal yorgunluk yaşanıyor. Beklentiler küçülürken, toplum nefes alacak alanlar arıyor; gülmek ve mizah da bu arayışın önemli bir parçası haline geliyor. Araştırmalar, gülmeye duyulan ihtiyacın arttığını ancak mizahın kamusal alanının daraldığını gösteriyor. Yanlış anlaşılma korkusu ve toplumsal baskılar mizahı kırılganlaştırıyor...

Televizyonun siyah beyaz olduğu yıllarda izlediğim bir film vardı; Houdini’yi, yani meşhur kaçış ustasını anlatıyordu. Tony Curtis’in oynadığı bu filmde Houdini, deli gömleğiyle bir çuvala giriyor, ardından bir sandığa kilitleniyor ve hepsinden kendi başına kurtuluyordu. En büyük numara ise bu sandıkla birlikte buz tutmuş bir nehrin üzerinde açılan bir delikten suya bırakılmasıydı.

Gerçekte nasıldı bilmiyorum ama filmde Houdini sandıktan çıkmayı başarıyor, ancak buzda açılmış o deliği bulamıyordu. Kurtarılmayı beklerken, suyla buzun arasındaki birkaç santimetrelik boşluklara burnunu dayayarak nefes almaya çalışıyordu.

Çocukluğumdan beri bu sahne aklımdan hiç çıkmadı. Çünkü en sıkışık anlarda bile insanın nefes alacak küçük aralıklara ihtiyacı olduğunu, bazen o aralıkları kendimizin yaratması, bazen de arayıp bulması gerektiğini düşündürüyordu bana…

Türkiye uzun süredir ekonomik krizlerin, siyasi kutuplaşmaların, iktidar içi gerilimlerin ve toplumsal dokudaki çözülmenin içinden geçiyor. Yaşadığımız artık yalnızca politik ya da ekonomik bir sorun değil; toplumsal bir çaresizlik ve derin bir duygusal yorgunluk hâli. Beklentiler küçülüyor, umutlar daralıyor, nefes almak zorlaşıyor.

Toplumun hayatta kalabilmek için aradığı nefes aralıklarından biri de gülmek ve mizah. Veri Enstitüsü’nün ocak ayı Veri Pusulası araştırması bu nedenle gülme ve mizaha odaklandı. Gülmeyi unuttuğumuza dair pek çok gözlemimiz olsa da bu çalışma, meseleyi sosyolojik boyutuyla ele alan ilk örneklerden biri. Bulgular, mizahın bireysel bir özellikten çok sosyal bir deneyim olduğunu, gülmenin paylaşıldıkça çoğaldığını gösteriyor.

Gülmek çoğu zaman hafife alınsa da toplumsal ruh halini anlamak için önemli ipuçları taşıyor. İnsanların neye, ne zaman ve kiminle güldükleri; hem bireysel tercihleri hem de yaşadıkları dönemin gerilimlerini ve nefes alma ihtiyacını yansıtıyor. Araştırmada gülmenin bir ihtiyaç olarak nasıl görüldüğünü, mizahın neden geçmişe kıyasla daha temkinli bir alana sıkıştığını ve hangi koşullarda güçlendiğini anlamaya çalıştık. Bulgular, mizahın eğlencenin ötesinde; duygusal dayanıklılık, hayatla baş etme ve sosyal bağ üreten bir mekanizma olduğunu doğruluyor.

Mutluluk arayışının mottosu: Daha azını isteyerek ayakta kalma

Bulgular birlikte değerlendirildiğinde toplumsal tablo daha net görünüyor. Gülmeye olan ihtiyaç artıyor ama gülmenin alanı daralıyor. Bilgiye erişim genişliyor ama güven azalıyor. Birlikte yaşamaya mecburuz ama birbirimize temkinliyiz. Bu tabloyu artık sadece “kutuplaşma”, “ekonomi” ya da “siyaset” kavramlarıyla açıklamak mümkün değil. Sorunlar, bireysel duygu dünyalarından başlayıp kamusal alana uzanan bir zincirin her halkasında birikmiş durumda.

Araştırmanın ilk bulgusu, toplumun neredeyse yarısının (yüzde 46) iki yıl öncesine göre daha mutsuz olduğunu gösteriyor. Üstelik bu artış yüksek gelir gruplarında bile görülüyor. Bu durum, ekonomik koşulların ötesinde daha yapısal bir duygu krizi yaşandığını düşündürüyor. Buna karşılık mutluluğun kaynakları değişmiyor: Sağlık, aile ve maddi güvence.

Bu üçlü, toplumun hâlâ temel güvenlik ihtiyacına tutunduğunu gösteriyor. İnsanlar daha iyi bir hayat hayal etmekten vazgeçmiş değil; ancak gündelik hayatın ağırlığı altında beklentilerini küçültüyor. Büyük idealler yerini küçük ferahlıklara bırakıyor: “Bari bir akşam rahat uyuyayım”, “Bari çocuğum sağlıklı olsun.” Türkiye bugün daha iyiyi aramaktan çok, eldekini kaybetmeme çabasıyla yaşıyor.

Toplumun yüzde 82’si gülmeyi bir ihtiyaç olarak görürken, yüzde 70’i mizahın geçmişe göre daha dar ve temkinli bir alana sıkıştığını düşünüyor. Bu paradoks önemli bir gerçeğe işaret ediyor: Gülmeye duyulan ihtiyaç artarken, yanlış anlaşılma ve kırılma korkusu gülmenin alanını daraltıyor.

Gülme ihtiyacı artıyor gülme cesareti azalıyor

Araştırma, mizahın artık hafif bir eğlenceden çok bir baş etme stratejisi ve toplumsal nefes alma alanı hâline geldiğini gösteriyor. Ancak bu ihtiyaç büyürken mizahın güvenli sınırları daralıyor. Toplum gergin, kutuplaşma yüksek ve yanlış anlaşılma kaygısı yaygın.

Bu daralmanın arkasında pek çok unsur var: İktidarın eleştiriye tahammülsüzlüğü, yargı ve güvenlik bürokrasisinin sert tutumu, dijital dünyadaki örgütlü linç kültürü ve toplumsal kabullerin ürettiği baskılar.

“Bir kadın toplum içinde gülerken kontrollü olmalıdır” görüşüne toplumun yüzde 50’sinin katılması, kadın neşesinin hâlâ denetlenmesi gereken bir davranış olarak görüldüğünü gösteriyor. Yaş ve muhafazakârlık arttıkça bu norm güçleniyor, eğitim düzeyi yükseldikçe zayıflıyor. Kadınlar için gülmek, böylece duygusal bir ifadeden çok ahlaki ve sınıfsal kodlarla sınırlandırılan bir davranışa dönüşüyor.

“Karı gibi gülme” ifadesine karşı çıkanların oranı yüksek olsa da (yüzde 55) bu söylemin özellikle eğitimsiz ve geleneksel gruplarda hâlâ karşılık bulması, erkeklik normlarının sertlik, kontrollü gülme ve duygusuzluk üzerinden kurulduğunu gösteriyor. Bir anlamda erkeğin gülüşü bile maskülenliğe uygunluk filtresinden geçiyor.

“Yüksek sesle gülmek beni küçük düşürebilir” hissi de dindarlık ve hayat tarzına göre değişiyor. Hatta toplumun yaklaşık üçte biri siyasetçilerin ciddiyetini güçle ilişkilendiriyor. Tüm bu kabuller, kamusal alanda gülmenin özellikle bazı hayat tarzlarında ahlaki bir performans olarak görüldüğünü ortaya koyuyor.

Mizahın sınırlarını din, kimlik ve adalet duygusu çiziyor

Toplumun yüzde 79’u “Her şeyin şakası yapılmaz” diyor. Şaka yapılmaması gereken konuların başında dini değerler (yüzde 58) geliyor. Onu engellilik (yüzde 55), çocuk istismarı (yüzde 53) ve kimlik temelli başlıklar (yüzde 52) izliyor. Sosyal dinleme analizleri de özellikle din konusunda mizahın “sınır” değil, “sınır ihlali” olarak algılandığını ve çoğunlukla negatif duygu ürettiğini gösteriyor.

Bu sınırlamalar iki durumu aynı anda anlatıyor: Toplum bir yandan dezavantajlı gruplara ve çocuklara dair empati alanını korumak istiyor, öte yandan din ve kimlik konularında son derece yüksek bir hassasiyet sergiliyor. Din odaklı mizahın eğlence değil “saygısızlık” ve “provokasyon” olarak kodlanması da bu yüzden.

Nitekim dini mizah, ifade özgürlüğü tartışmalarının en çok düğümlendiği alanlardan biri haline gelmiş durumda. Bulgular, dinle ilgili şakaların ortak bir gülme yaratmaktan çok kimlik ve adalet tartışmalarını tetiklediğini gösteriyor.

Tüm bu ataerkil kabuller ve toplumsal sınırlamalar birleştiğinde, gülmenin bazı durumlarda kamusal bir risk haline geldiği görülüyor. Özellikle kadınlar için kamusal alanda gülmek hâlâ görünmez kurallarla sınırlandırılıyor. Dijital ortamda sınırlar kısmen gevşese de yanlış anlaşılma ve linç kültürü nedeniyle dijital alan da güvenli değil; kırılgan ve gergin bir kamusal zemin sunuyor.

Mizahın psikolojik fonksiyonu: Hayatla başa çıkma

Mizah ve gülme çoğu zaman hafif konular gibi görülür. Oysa araştırma, mizahın toplum için bir denge arayışı ve baş etme biçimi olduğunu gösteriyor. İnsanlar neye güldüklerini ya da nerede susmayı tercih ettiklerini anlatırken, aslında yaşadıkları dönemin sınırlarını tarif ediyorlar.

Veriler mizahın iki işleve büründüğünü söylüyor. İlki, günlük stres içinde kısa bir rahatlama, bir nefes aralığı olarak mizah. Bir dizi sahnesi, bir stand-up gösterisi ya da kısa bir skeç küçük ama iyileştirici anlar yaratıyor.

İkincisi ise “ağlanacak halimize gülüyoruz” hali. Bu gülme artık neşeden çok çaresizliğe verilen bir tepki. Öfke, korku ya da isyan yerine gülerek karşılık verme… Duygusal yorgunluk, tepkilerimizin repertuvarını değiştirmiş durumda.

Bu iki mizah türü, toplumun ruh halinin iki yüzü gibi: Aynı anda nefes almaya çalışmak ve aynı anda nefessiz kalmak.

Mizahın tüketildiği mecralar da bu tabloyu doğruluyor: Instagram (yüzde 64), YouTube (yüzde 53)ve televizyon (yüzde 63). Bu durum, mizahın giderek daha kısa, hızlı ve algoritmaların yön verdiği bir forma büründüğünü gösteriyor. En çok sevilen türler skeç, durum komedisi ve stand-up. Tercihleri belirleyen en güçlü kriter ise zekice mizah yapabilmek (yüzde 86).

Mizah bir ihtiyaç ama kırılgan bir alan

Bulguların temel mesajı net: Toplumun gülmeye ihtiyacı artıyor ama mizahın kamusal güvenlik alanı daralıyor. Bu daralma; toplumsal gerilim ve belirsizlikten, özellikle kadınlar ve “kutsal” alanlar etrafında şekillenen sosyal normlardan ve kurumlara duyulan düşük güvenden besleniyor.

Mizah hâlâ güçlü bir sosyal yapıştırıcı. Ancak herkesin aynı şeylere gülebildiği ortak alan giderek küçülüyor. Türkiye’de mizah kaybolmuş değil; fakat siyasi ve toplumsal kutuplaşmalar, güvensizlik ve ruh hâlindeki kırılganlık nedeniyle daralmış bir kamusal zeminde varlığını sürdürüyor. Bu yüzden mizah, kimi için dayanıklılık aracı, kimi için ise mayınlı bir alan hâline geliyor.

Geleceğe, kurumlara ve gidişata duyulan güvensizlik derinleştikçe, bu güvensizlik birbirimize duyduğumuz güveni de aşındırıyor. Toplumsal dayanıklılık zayıflıyor. Ve bu durumdan çıkışın sorumluluğu yalnızca siyasilere ait değil; toplumsal esenlik tüm kamusal aktörlerin ortak sorumluluğu.

Bugünün Türkiye’sinde siyasetçiler, sivil toplum, sanatçılar ve ekonomik aktörler aynı toplumsal gerilimi soluyor. Çözüm tek bir aktörde değil. Herkes kendi payına düşeni yapabilir. O pay da gürültüyü artırmak ya da kutuplaşmanın savaşçıları olmak değil; toplumun nefes alma alanlarını genişletmek olmalı.

Toplumsal esenlik için

Bugün toplumun en çok ihtiyaç duyduğu şey, tansiyonu düşüren bir iletişim. Bağırmadan konuşmak. Büyük vaatler yerine küçük güvenceler vermek. Hiddetle değil, sakinlikle yaklaşmak.

İnsanların en temel ihtiyacı duyulmak; dinlenildiğinden ve dikkate alındığından emin olmak. Muhatabından “Seni dinliyorum” cümlesini duymak. Bu cümle, politikadan iletişime, sanattan markalara kadar her alan için ortak bir iyileştirici araç.

Toplum mizahı seviyor, özlüyor ve ona muhtaç. Katıla katıla gülmeyi, birlikte gülebilmeyi istiyor. Toplumun duygu haritası, insanların yorgun olduğunu ama umudunu tümden yitirmediğini gösteriyor. Gülme ihtiyacı yüksek, alanı ise dar.

Belki de bu yüzden, toplumun bugün büyük sözlerden önce küçük temaslara, küçük etkileşimlere, küçük gülümsemelere ihtiyacı var. Çünkü araştırmanın en önemli bulgularından biri, gülmenin başkalarıyla birlikteyken arttığını gösteriyor. “Başkalarıyla birlikteyken, tek başıma olduğum zamana kıyasla daha çok gülerim” ifadesine itiraz edenlerin oranı yalnızca yüzde 10. Bu da gülmenin esasen sosyal bir deneyim olduğunu hatırlatıyor.

Oksijen'den alınmıştır.

/././

Çocukları rahat bırakın -Mehmet Y.Yılmaz- 

Ezbercilikle dindar olunamayacağını Türkiye’nin son çeyrek yüzyıldaki deneyimiyle öğrendik sayılır. Birçok ülke de geçmişte böyle bir  endoktrinasyon deneyimi yaşadı. Bugün o ülkelerde, o öğretilerin esamesi bile okunmuyor...

Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, 81 ildeki bütün okullara yazı göndermiş, 4 – 6 yaş grubundaki çocuklar Ramazan boyunca camilere götürülecekmiş. 

Çocuklara sahur, iftar, oruç gibi kavramlar öğretilecek, konuyla ilgili söyleşiler düzenlenecekmiş. 

Bilmiyorum hatırlayan kaldı mı ama siyasal İslamcıların Türkiye’de henüz iktidar olmadıkları günlerde “insanların çocuklarını istedikleri gibi eğitme hakkından” sıkça söz edilirdi.

Kuran kurslarının bazılarının “kaçak olduğu” yıllardı, devletin çocuğuna Kuran öğretmek isteyen ebeveynlerin işine karışmaması gerektiğinden söz edilirdi. 

O günler geride kaldı, böyle bir haktan söz eden de kalmadı. 

Millî Eğitim Bakanlığı, belli ki “dindar nesiller yetiştirme projesi” çerçevesinde şimdi de doğru ile yanlışı ayırt edemeyecek yaştaki çocukları endoktrine etmeyi hedefliyor. 

Ebeveynlerine sorma gereği duymadan çocukları camilere götürüp, pedagojik formasyona sahip olmayan imamlar marifetiyle endoktrine edecekler. 

Ebeveynlere sorulmuyor çünkü biliyorlar ki soracak olurlarsa ailelerin çok büyük bölümü bunu kabul etmeyecek. 

Türkiye’nin en az yarısının Müslümanlık anlayışı ile bugünkü rejimin Müslümanlık anlayışı örtüşmüyor çünkü. 

Eski TBMM Başkanı Bülent Arınç’ın da altını çizdiği gibi rejimin çizdiği dindar insan portresi nedeniyle “dindarlık şu anda herkesin kaçtığı bir noktaya geldi. Millet Müslümanlığı bıraktı. Başörtüsünü terk ediyor.” 

Araştırmacı Selim Koru’nun paylaştığı bir araştırma sonucuna göre “Din insanlarına güveniyorum” diyenlerin oranı yüzde 22,4. 

Yani soracak olsalar beş kişiden dördü, çocuklarının camilerdeki “güvenmedikleri” din insanları tarafından eğitilmesini istemeyecek. 

Geçen gün de sözünü etmiştim, IPSOS’un 30 ülkede gerçekleştirdiği ‘Eğitim Monitörü 2025’ araştırması gösteriyor ki Türkiye de dahil ülkelerin tümünde en az tercih edilen dersler din dersleri. 

Türkiye’de “din derslerini tercih eden” kitle dünya ortalamasının (yüzde 7) üzerinde ama sadece yüzde 12! 

Bu araştırmanın tümüne bu bağlantıdan ulaşabilirsiniz.  

İstanbul Valisi de geçen gün 4 – 6 yaş grubu çocuklar için Kuran Kursları açılacağını söylemişti. 

Türkçe okuma yazma öğrenmeden, Kuran-ı Kerim ezberletme projesi sanırım bu. 

O yaştaki çocuklar Türkçe okuma yazmayı bile öğrenmemiş oluyorlar. 

Vali Bey’in projesiyle de ne anlama geldiğini bilemeyecekleri Arapça Kuran-I Kerim’i ezberleterek bu çocukları “dindar” yapacaklarını zannediyorlar sanırım. 

Ezbercilikle dindar olunamayacağını Türkiye’nin son çeyrek yüzyıldaki deneyimiyle öğrendik sayılır. 

Birçok ülke geçmişte böyle bir endoktrinasyon deneyimi yaşadı. 

Bugün o ülkelerde, o öğretilerin esamesi bile okunmuyor. 

Türkiye’de de böyle olacak ama kaybedilen yıllar geri gelmeyecek. 

Türkiye’nin sanayi devrimini kaçırmasında bağnazlığın da rolü küçümsenemez. 

Öyle görünüyor ki benzeri bir bağnazlık yüzünden yapay zekâ devrimini de kaçıracağız. 

/././ 

Don ve kuralık çıkmazı: Bakanlar birbirine düştü!..-Yalçın Doğan- 

Gıda fiyatlarındaki anormal artışı Cevdet Yılmaz, Mehmet Şimşek ve Fatih Karahan “don ve kuraklığa” bağlıyor.  “Don ve kuraklık” varsa, Tarım Bakanı İbrahim Yumaklı’nın deyimiyle, “son altı çeyrekte”, yani son bir buçuk yılda nasıl oluyor da tarımsal hasılada Avrupa’da birinci, dünyada yedinci sıradayız?..

Koro üç solistten oluşuyor:

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, Merkez Bankası Başkanı Fatih Karahan. Üçü de, aynı noktaya atış yapıyor:

“Gıda fiyatlarındaki artışın nedeni soğuk hava, don ve kuraklıktır."

Cevdet Yılmaz biraz daha açıyor:

“Ocak ayında enflasyon beklentilerin üstünde geldi, burada özellikle gıdanın rolünü görüyoruz. Geçen yıl hem don, hem kuraklık yaşadık. Tarım sektörümüz küçüldü, enflasyonu olumsuz etkiledi."

Türkiye iklim değişikliğinden en çok etkilenen ülkelerden biri. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’ne göre, Ekim 2024 - Eylül 2025 arasında yağışlar son otuz yılın ortalamasından yüzde 26 daha düşük.

Sıcaklık verilerine gelince, 1950 - 2025 arasında yıllık ortalama sıcaklık 15.6 derece. 2025 ortalaması ise, 12.2 derece. Yani, tarımsal üretimde “don” etkisi epey sınırlı.

AKP’nin gıda fiyat karnesi

Ocak ayında gıda fiyatlarında yıllık artış yüzde 31.69, çok yüksek. Dolayısıyla, tartışma bitmiyor.

Zaten...

AKP’nin gıda fiyatları karnesi kırık.

2004 - 2026 arasında gıda enflasyonu ortalama yüzde 20.52.

Kasım 2022’de yüzde 102.55 artışla, tüm zamanların rekorun kırıyor.

Nisan 2016 ise, yüzde 1.38 ile en düşük seviyeye iniyor.

Merkez Bankası raporu

Geçen hafta Fatih Karahan 2026 yılı ilk enflasyon raporunu açıklıyor.

Daha önce açıklandığı gibi, enflasyon hedefi yine yüzde 5.

Ama, tahmin yüzde 16 iken, daha şimdiden yüzde 15 - 21 aralığına yükseltiyor.

Hedef hala yüzde 5!..

Dalga geçer gibi!..

Normali hedefin ve tahminin birbirini tutması iken, ne hedef tutuyor, ne tahmin. Bu sıradan bir hata değil, çalışanlara ve emeklilere yansıması ağır:

Ücret artışları böyle sınırlanıyor.

Neden tutmuyor?

Merkez Bankası raporuna göre, geçen yıl hedefte ve tahminde sapmanın nedenleri, sırasıyla:

1-İthal fiyatlarındaki artış,

2-Enflasyonun ana eğilimi,

3-Yönetilen fiyatlar,

4-Gıda fiyatlarındaki artış.

İlki hariç, diğer üçü neden hükümetin beceriksizliğinin göstergesi.

“Ana eğilimi” dediği, enflasyonun düşmeyeceğine ilişkin halktaki beklenti. Bu yıl piyasada, reel sektörde ve halkta beklenti, enflasyonun yine tahminlerin üstünde gerçekleşeceği yönünde.

“Yöneltilen fiyatlar”, doğalgaz, benzin, mazot ve elektriğe yapılan zamlar.

“Gıda fiyatları artışını” ise, don ve kuraklık üzerinden tarım üretimindeki düşüşe bağlıyor.

Tarım Bakanı: Rekor kırdık

İşte, şimdi tam şenlik!..

Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı ise, Gaziantep’te bir törende tam tersine, “bitkisel ve hayvansal üretimde Cumhuriyet Tarihinin rekorlarını kırdık” diyor ve ekliyor:

“Sebze ve meyve üretiminde dünyada dördüncü sıraya çıktık. Bugün tarımsal hasılada Avrupa’da birinci, dünyada yedinci sıradayız. Türkiye tarımda 32.6 milyar dolarla net ihracatçı bir ülkedir. Tarım sektörümüz son altı çeyrektir aralıksız büyüyor."

Daha üç gün önce Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz:

“Tarım sektörümüz küçüldü, enflasyonu olumsuz etkiledi."

Mehmet Şimşek ve Merkez Bankası da Cevdet Yılmaz gibi düşünüyor!..

Kim doğru söylüyor?..

Pazarların dili

Kaldı ki, Tarım Bakanının dediği gibi:

-Sebze ve meyvede madem akıllara durgunluk veren üretim rekoru kırıyoruz, o fiyatlar günden güne neden artıyor?..

-Madem “ihracatçı ülkeyiz”, ihracat neden kısılmıyor, içerde arzı artırarak, fiyatlar neden dizginlenmiyor?..

-Madem “ihracatçı ülkeyiz” mercimekten kuru fasulyeye, patatesten pirince, buğdaya, pamuğa, pirince kadar pek çok ürünü neden ithal ediyoruz, “Arjantin Elması, Belçika Zeytini, Rus Portakalı, Kazak Soğanı’nın” pazarlarda işi ne?..

Birbirlerini yalanlıyorlar

Gıda fiyatlarındaki anormal artışı Yılmaz, Şimşek ve Karahan “don ve kuraklığa” bağlıyor ya...

“Don ve kuraklık” varsa, Yumaklı’nın deyimiyle, “son altı çeyrekte” yani, son bir buçuk yılda, nasıl oluyor da, “tarımsal hasılada Avrupa’da birinci, dünyada yedinci sıradayız?..”

Ya Tarım Bakanı palavra atıyor, birinci, yedinci falan değiliz...

“Don ve kuraklık” yoksa, gıda fiyatları neden durmuyor?..

Ya da diğerleri palavra atıyor!..

Onlar birbirine düşüyor da, Kayahan’ın dediği gibi, bu yıl:

“Eyvah, yine bana hüsran, (...) yine bana esmer günler düştü."

/././

T-24

soL "Köşebaşı + Gündem" -16 Şubat 2026-

Gericiler emperyalizme kalkan olmuştu: Kanlı Pazar’ın 57. yıldönümü 

Dolmabahçe açıklarına demirleyen 6. Filo’ya karşı 57 yıl önce bugün “Emperyalizme ve Sömürüye Karşı İşçi Yürüyüşü” düzenlendi. Gericilerin yürüyüşe saldırısında iki devrimci işçi öldürüldü, yüzlerce kişi yaralandı. TÜSTAV 2022’de Kanlı Pazar’ın görüntülerini paylaşmıştı.

Türkiye tarihinde, 31 Mart Olayından sonra yaşanan en büyük gerici ayaklanma olarak nitelenen ve tarihe “Kanlı Pazar” olarak geçen saldırı, 6. Filo’nun Türkiye’ye gelişini protesto eden antiemperyalistlere karşı yapılmıştı. 1967 yılından itibaren Türkiye’ye gelmeye başlayan Amerikan 6. Filo’sunun her ziyaretinde, öğrenciler antiemperyalist protestolar düzenlemişlerdi. ‘Kanlı Pazar’ da, böyle bir gündü…

1969 yılının 10 Şubat’ında Dolmabahçe açıklarına demirleyen 6. Filo’nun temsil ettiği ABD emperyalizmine karşı, yurtsever öğrenci eylemleri başlatılır. 16 Şubat Pazar günü, “Emperyalizme ve Sömürüye Karşı İşçi Yürüyüşü” düzenlenir.

Yürüyüşe sadece öğrenciler değil, işçi sendikaları, meslek kuruluşları ve sosyalistler de katılacaktır. Aynı zamanda, gerici örgütlenmelerin sosyalistlere açıktan saldırı çalışmaları da sürmektedir.

Provokasyon hazırlıkları

14 Şubat’ta yapılan “Bayrağa saygı” mitingi, gericilerin gövde gösterisine dönüşür ve Komünizmle Mücadele Dernekleri’nin Başkanı İlhan Darendelioğlu, Milli Türk Talebe Birliği’nin (MTTB) Cağaloğlu’ndaki merkezinde “… Pazar günü komünistler miting yapacak, biz bu mitingde savaşacağız. Silahı olan silahıyla, olmayan baltasıyla gelsin…” der. Öğrencilerin 1968’de öldürülen Vedat Demircioğlu anısına düzenlediği eylemler de yine gericiler tarafından hedef gösterilir.

Dönemin siyasal İslamcıları ise 6. Filo’ya karşı şükür namazı kıldılar.

Öğrenciler, 10 Şubat’ta Dolmabahçe Rıhtımı gönderine, 11 Şubat günü ise İstanbul Beyazıt Yangın Kulesi’ne Demircioğlu anısına bayrak çekerler. Gerici basında bu olay, “Kuleye kızıl bayrak çekildi” olarak verilir. Abdullah Gül, o dönem MTTB İcra Kurulu Başkanı’dır.

Bugün gazetesinde sosyalistleri, yurtseverleri açıktan hedef gösteren yazılar yazan Mehmet Şevki Eygi, “ihtilal”e karşı İslamcı kitleleri “sopa, balta ve taşını alarak vazifesini yapmaya” çağırır. 15 Şubat’ta Adapazarı’ndan, Bolu’dan otobüslerle getirilen kitleye, sopa ve bıçaklar dağıtılarak, işçi yürüyüşüne yapılacak saldırının son hazırlıkları da tamamlanır.

Beyazıt’tan Taksim’e antiemperyalist yürüyüş

16 Şubat’ta saat 14.00’te Beyazıt’ta toplanan 30 bin kişi, Sultanahmet, Sirkeci, Karaköy, Tophane üzerinden Taksim’e doğru yürüyüşe geçer. Yürüyüş esnasında sayı 40 bini bulurken, “Emperyalizme Hayır, Sosyalizme Evet”, “Köylüye Toprak Yok, Amerikan Üslerine Toprak Çok”, “Vietnam’da Barınamayan Türkiye’de Tutunamaz” sloganlarıyla ABD emperyalizmi ve işbirlikçileri hedef alınmaktadır.

Polis gözetiminde saldırı


Gümüşsuyu’nda İstanbul Teknik Üniversitesi önünden Taksim’e doğru yürünürken, grubun küçük bir kısmının Taksim Meydanı’na girmesinin ardından, polis, bombalar atarak kalan kitleyi dağıtır. O esnada, Dolmabahçe Camii’nden Taksim Parkı’na gelerek hazır bekleyen gerici grup, alana giren antiemperyalist yürüyüşçülere saldırır. 1500 polisin gözleri önünde yaşanan saldırı esnasında, yaralananlar bir de polis tarafından dövülür ve gözaltına alınır.

Saldırı esnasında, TİP üyesi Ali Turgut Aytaç ve Duran Erdoğan adlı işçiler öldürülürken, yüzlerce kişi de yaralanır. Saldırının ardından, gerici kitle alanda miting yaptıktan sonra Saraçhane’ye kadar bir yürüyüş gerçekleştirir.

Vali: Taksim’de ani bir karşılaşma oluyor


O dönem İstanbul Valisi olan Vefa Poyraz, 20 yıl sonra “Kanlı Pazar”la ilgili olarak, “Kanlı Pazar olayı İrticai bir hareket değil, sol bir hareketti. 171 sayılı kanuna göre sol yürüyor, bu yürüyüşe mani olmak isteniyor, İdare de bunları önlemek istiyor. Ama Taksim’de ani bir halk hareketi, ani bir karşılaşma oluyor, iki kişi maalesef hayatını kaybediyor. Olay öncesi de Bugün Gazetesi’nde çıkan Mehmet Şevket Eygi Bey’in yazıları, toplu namazlar, filan... Namaz kılıyorlar, ama bunlar kendi içlerinde maksatlı olabilir, camiye gidip insanları yargılayamazsınız” değerlendirmesi yapar.

“Solcuların soluk alışlarını bile izliyorum” diyen İçişleri Bakanı Faruk Sükan ise, olayı “tamamen komünistlerin tertibi olarak” niteler ve “tam bir ihtilal provasıydı o. Eğer tedbir almamış olsaydık, büyük hadiseler olacaktı” der.

Ceza alan yok!

İki kişinin öldürüldüğü, yüzlerce kişinin yaralandığı saldırıyla ilgili olarak cezalandırılan kimse yoktur. Öldürülen Ali Turgut Aytaç’ın bıçaklanma anını gösteren fotoğraftaki bıçaklı kişi ve izleyen polis sorgulanır. “Bıçağı yerde buldum” diyen Seyit Atmaca serbest kalırken, polis Haşim Bozkurt önce tutuklanır daha sonra mahkeme tarafından suçsuz bulunarak serbest bırakılır.

Öğrenci Gazetesi: Düpedüz oyundu bu

İstanbul Teknik Üniversitesi Öğrenci Birliği’nin 21 Şubat’ta yayınladığı “Kanlı Pazar” gazetesinde olayla ilgili şu değerlendirme yer alır: "Düpedüz oyundu bu. Amerika'nın işbirliğini övdüğü iktidarın, polisleri ve çember sakallıları yurtseverlere karşı saldırttığı bir oyundu. Yakasında bayrak olmayan herkese vuruyorlardı... Ve ‘Anti-Toplum’ polisleri, suçlu diye yaralı, dövülmüş yurtsever yürüyüşçüleri nezarete götürüyorlardı. Bu saldırı olurken 6. Filo'dan kalkan bir helikopter, alay eder gibi olayları havadan izliyor, Amerikalılar otellerde içki ve kadın âlemleri yapıyor, iktidar da AP'nin kuruluşunu baloyla kutluyordu.”

TÜSTAV, Kanlı Pazar’ın 53. yıldönümü olan 16 Şubat 2022’de, Emperyalizme ve Sömürüye Karşı İşçi Yürüyüşü olarak Beyazıt'ta başlayan ve Taksim'de kolluk kuvvetleri ve gericilerin saldırısıyla Kanlı Pazar'a dönüşen eylemden görüntüleri paylaşmıştı:

https://youtu.be/L5OHlb_1iMk

***

Tükenişten örgütlenmeye: Bize yeni hikayeler gerek -Gamze Yücesan Özdemir- 

Bugün önümüzdeki soru şudur: Sosyal medya, sınıf mücadelesinin ilerlediği bir zemin mi olacak yoksa sınıf bilincinin soğurulduğu bir ara alan mı? Yanıt, teknolojide değil sınıfın kendi hikayesini örgütlü olarak yazma iradesindedir.

Son yıllarda sosyal medya platformları, emekçilerin görünmez kılınmış hayatlarının görünür olduğu bir alana dönüştü. Emekçiler artık yalnızca çalışmıyor, aynı zamanda kendi yaşamlarına dair hikayeleri paylaşıyor: zorlu çalışma koşulları, işyerinde yaşanan haksızlıklar, uzun mesailer… Emekçilerin deneyimleri yalnızca kantin masalarında ya da servis yolculuklarında konuşulmuyor, ekranlara taşınıyor. Bireysel içerik üreticileri aracılığıyla sınıfsal deneyimler dijital alanda bir hikaye akışına dönüşüyor. Akan bu hikayeler de benzer hikayeleri olanların anlam dünyasına akıyor. 

Söz konusu sosyal medya paylaşımları çarpıcı gerçekten. Geçen yılın Ağustos ayında TikTok’ta öne çıkan bir şarkı güncel bir akım yarattı. Emekçilerin video paylaşımlarının arkasında fon müziği ve görüntülerin sözü oldu. İlk olarak bir garson çalışırken yere yığılıyor. Ardından bir kasiyer müşterilerin gözleri önünde bayılıyor. Sonra bir reyon görevlisinin üstüne transpalet devriliyor. Görüntüler farklı ama anlatılan hikaye aynı: ağır çalışma koşulları, tükenen bedenler. Hepsinin arkaplanında aynı şarkı ve aynı dize var: “Belki de şarjın bitti ya da biz bittik.”

Emekçilerin paylaşımları, sermayenin hız ve verimlilik buyruğuna karşı sessiz ama sarsıcı bir tanıklık üretiyor. Bu görüntüler, tekil anlatılar değil, güvencesizliğin, aşırı çalışmanın ve örgütsüz bırakılmışlığın kolektif fotoğrafıdır. Elbette kimse bir videonun tek başına çalışma rejimini sarsacağını sanmıyor. Beklenti düşük, umut temkinli. Ama yine de paylaşıyorlar. Çünkü o birkaç saniyelik görüntü, içine sıkıştırıldıkları hayatı görünür kılmanın en çıplak, en dolaysız yolu. Bu hikayeler, tıkanmış hayatlara, güvencesizlikle kuşatılmış bir geleceğe, yön duygusu elinden alınmış bir kuşağa ait. Aynı anda hem görünür olma çabası hem çağrı: “Gör beni”, “bu düzene bak.” Çünkü görünür olmak, yok sayılmaya karşı atılmış ilk siyasal adımdır.

Peki bu görünürlük, gerçekten yeni bir sınıfsal mevzi midir?

Öncelikle şunun altını çizmek önemli: Sosyal medya, emekçilerin gündelik yaşam deneyimlerini ve itirazlarını görünür kılan yeni bir zemin sunuyor. Deneyimler, artık eşzamanlı olarak farklı kentlerdeki, farklı sektörlerdeki işçiler tarafından paylaşılabiliyor. Parçalı deneyimler, birbirini tanıyabiliyor. Sömürü biçimlerinin tekrar tekrar görüntülenmesi, ortak bir dil üretme imkanı taşıyor. İşçiyle-işveren arasında tekilmiş gibi görünen ilişkinin, işçilerle işverenler arasındaki kolektif ilişkinin bir parçası olduğunu vurguluyor: Orada bayılan işçi genç, sizin çocuğunuz da olabilirdi!

Diğer yandan sosyal medya, işçi sınıfı kültürünü kolektif değerlerden bireysel temsillere doğru iten güçlü eğilimler barındırıyor. Kişisel hikayeler, bireysel dayanma stratejileri, “başarı” anlatıları… Sınıfsal tepki ve öfke çoğu zaman bireysel varoluş mücadelelerine indirgeniyor. Bu indirgeme, öfkenin yönünü değiştiriyor. Düzeni hedef alması gereken itirazı, bireyin kendi “yetersizliğine” kilitleyen bir ideolojik kuşatma yaratıyor.

Şüphesiz ki bireyselleştirilen ve yönü değiştirilen öfkenin dolaşıma girdiği dijital alan, sermayeden bağımsız bir özgürlük mekanı değil. Platformlar, algoritmalar hangi sesin yükseleceğine, hangisinin görünmez kalacağına karar veriyor. Beğeni, izlenme ve paylaşım sayıları yalnızca niceliksel veriler değildir, aynı zamanda yeni sömürü ve denetim mekanizmalarıdır. Sermaye yalnızca üretim alanında değil, dolaşım ve temsil alanında da belirleyicidir.

Dolayısıyla dijital alan, sınıf mücadeleyle yeniden kurulması gereken bir alandır. Nerede işçi sınıfı varsa, işçi hareketi de orada olmak zorundadır. Bugün işçi sınıfı dijital alandaysa, mücadele de dijital alanda örgütlenmek zorundadır. Ama bu, dijitalleşmeye teslim olma değil onu dönüştürme iddiasıdır. Bireysel hikayeleri kolektif bir mücadele zeminine bağlamak ve dağınık öfkeyi örgütlü bir güce dönüştürmek tam da bu iddianın parçasıdır.

Öncelikle, dijital alanın yalnızlaştırıcı kodlarına karşı sınıf kültürünü yaratacak imkanlar üzerine düşünmeliyiz. Sınıf kültürü, sosyal medyada “bireysel hikaye”lerin ötesinde, işçilerin ortak deneyimlerini görünür ve birbirine bağlanır kıldığında filizlenebilir. Bu alan, emekçilerin yalnız olmadıklarını fark ettikleri, kendi hayatlarının neden böyle olduğunu sorgulamaya başladıkları bir karşı hat olarak işlev gördüğünde anlam kazanır. Sosyal medyada sınıf kültürü yaratmak, parçalanmış deneyimleri ortaklaştırmaktır.

Ardından, dijital alanı sermayenin hız, rekabet ve itaat rejiminin uzantısı olmaktan çıkarıp, işçi sınıfının kendi sözünü kurabildiği işçi kamusallığına nasıl dönüştürebiliriz? İşçi kamusallıkları, emekçilerin yalnız bireyler olarak değil, sınıfın üyeleri olarak yan yana gelebildikleri, deneyimlerini, öfkelerini ve taleplerini ortaklaştırabildikleri zaman ve mekanlardır. Bu kamusallıklar, sermayenin dayattığı zamana ve mekana karşı işçilerin kendi zamanını ve mekanını örgütleme iradesinin ifadesidir. Dijital mecralar bugün emekçilerin yalnızlıklarını derinleştiren, deneyimlerini parçalayarak görünürlük yarışına hapseden bir işleyişe sahip. Oysa bu alanlar, işçilerin gündelik sömürü biçimlerini, güvencesizlik deneyimlerini ve öfke birikimlerini paylaştıkları dijital mekan ve dijital zaman olarak inşa edilebilir. 

Ve biliyoruz ki, bu düzen örgütlü olmayan her sesi, her görüntüyü yok eder. Bireysel kalan paylaşımlar, gösteriyor ki işçiler hayatlarında örgütlü yapılarla ya buluşamıyor ya karşılaşamıyor ya da uzak duruyor. Yine gösteriyor ki, örgütlü yapılar da işçi sınıfının bu kesimine ulaşmada güçlük çekiyor. Mahallelerde, işyerlerinde örgütlü yapıların zayıflığının sonuçlarıyla karşı karşıyayız. Var edilmesi gereken ise işyerlerinden dijital alanlara uzanan bağlarla, sınıfın dağılmış parçalarını sermaye karşısında bir araya getiren örgütlülüktür. Dijital alan da ancak siyasal hatlarla ve örgütlü mücadeleyle birleştiği ölçüde gerçek bir mevziye dönüşebilir. Siyasallaşamayan, kolektif eylemliliğe yönelmeyen dijital görünürlük, görünür olma olarak kalır. Görünür olma, örgütlenmeyle birleşmediğinde soğurulur, sınıf bilinci algoritmalar tarafından yok edilir.

Bugün önümüzdeki soru şudur: Sosyal medya, sınıf mücadelesinin ilerlediği bir zemin mi olacak yoksa sınıf bilincinin soğurulduğu bir ara alan mı? Yanıt, teknolojide değil sınıfın kendi hikayesini örgütlü olarak yazma iradesindedir.

/././

Sanatta yeni kurucu irade -Fide Lale Durak- 

Bu ülkenin yurtsever, antiemperyalist aydın sanatçılara ihtiyacı var.
 Aydın sanatçı yeniden saygın olmalıdır.
 Sanatını bir araç olarak kullanmaktan çekinmemelidir.

Cumhuriyet’in yüz yılı aşkın tarihine baktığımızda, özellikle ilk on beş yılının güçlü devrimci adımlar içerdiğini görürüz. 1923’te kurulan yeni devletin en önemli misyonlarından biri, bu toprakların insanından bir ulus yaratmaktı. Sanat ise bu ulusa kimlik kazandıracak, kültürünü yükseltecek temel araçlardan biri olarak görülüyordu.

Okuma yazma oranının düşük olduğu bir ülkede yurttaşların ileriye taşınabilmesi için görsel ve işitsel sanatlara ihtiyaç vardı. Bu nedenle devlet öncülüğünde kültür alanında planlı ve devrimci adımlar atıldı.

1926 yılında Sanayi-i Nefise Müdürlüğü ve Encümenliği’nin kurulması bu atılımların en önemlilerindendi. Encümen, devlet ile Güzel Sanatlar Mektebi arasında danışmanlık görevi üstleniyor, hazırladığı raporlarla Cumhuriyet’in sanat politikasını şekillendirmeyi amaçlıyordu.

Cumhuriyet’in nitelikli sanatçılara ihtiyacı vardı. Sanatçı yetiştirme görevi Milli Eğitim Bakanlığı’na verilmişti. Bu doğrultuda Sanayi-i Nefise Mektebi modern bir anlayışla yeniden yapılandırıldı ve 1928’de İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi adını aldı. Bu yalnızca bir isim değişikliği değil, bakış açısında köklü bir dönüşümdü.

1933’te Akademi Müdürü olan ve Encümen’de yer alan Namık İsmail’in hazırladığı rapor bu dönemin ruhunu açık biçimde yansıtır. Raporda, Milli Mücadele’yi anlatan resimlerin yapılması, orijinallerinin müzede sergilenmesi, kopyalarının ise okul ve hastane gibi kamusal alanlara asılarak halkın bilinçlendirilmesi önerilir. Sanatçı yalnızca üretici değil, Cumhuriyet devrimlerinin taşıyıcısıdır.

Ancak ortada henüz bir sanat müzesi yoktur.

Bu eksiklik, erken Cumhuriyet’in önemli tartışma başlıklarından biridir. Akademi sanatçıları “Yarım Asırlık Türk Resmi” sergisini düzenler. Mustafa Kemal’in de katıldığı açılış, beklenen etkiyi yaratır ve İstanbul Resim Heykel Müzesi’nin kurulma kararı alınır. Dolmabahçe Sarayı’nın Veliaht Dairesi kamulaştırılır. Böylece sanat, sarayın veliaht odasından çıkıp yurttaşın erişimine açık kamusal bir mekâna taşınır.

Bu, sembolik olduğu kadar siyasal bir dönüşümdür.

1932’de SSCB ile karşılıklı ziyaretler gerçekleştirilir. Muhsin Ertuğrul, Abidin Dino gibi isimlerin bulunduğu heyetler kültür alanındaki planlı ilerleyişe katkı sunar. Devlet Tiyatroları ve Halkevleri kurulur.

1938–1943 arasında 48 sanatçı 63 ile gönderilir. Sanatçılar Anadolu’da üretir, sergiler açar ve eserler Ankara’ya ulaştırılır. Kültür, merkezden çevreye planlı biçimde taşınır.

Ancak bu kurucu kültür politikası kalıcılaşamaz.

1940’ların sonu ve 1950’lerle birlikte devlet, sanatı ve sanatçıyı himaye etmekten geri çekilmeye başlar. Sanat giderek piyasa koşullarına bırakılır. Soğuk Savaş atmosferi içinde, CIA destekli soyut dışavurumculuğun rüzgarı hissedilir. Bireysel sanatçı imgesi öne çıkarılır.

Buna rağmen 1960’lar ve 1970’lerde sanat güçlü biçimde politiktir. Toplumcu konular yükselişe geçer, figüratif resim güç kazanır. 1961 Anayasası’nın tanıdığı görece özgürlük alanı, 1971 Muhtırası ile daraltılır. Artık sanatçı, rejimin kültürel temsilcisi değil; çoğu zaman muhalif bir figürdür.

1980 ise kırılma noktasıdır. Depolitizasyon ve bireyselleşme süreci başlar. Kimlik, beden, birey ve varoluş temaları öne çıkar. Devlet kültür alanından çekilirken sermaye belirleyici güç hâline gelir. 1987’de başlayan İstanbul Bienali bu dönüşümün simgesel göstergelerindendir.

2000’lerde sanat alanı büyük ölçüde banka, vakıf ve koleksiyonerlerin belirleyiciliğine bırakılır. Müze ve kurumlar özel sermaye eliyle kurulur. Bienaller uluslararası küratörlerle çalışır. Sanat artık “ulusal” değil, “küresel”dir.

Peki bunun ne zararı vardır?

Zararı şudur: Küresel olan sermayedir ve onun kuralları işler. Sanat eseri, kapitalizmdeki pek çok şey gibi bir yatırım aracına dönüşür. Satılabilirlik temel ölçüt hâline gelir. Değer, sanatın içsel ölçütleriyle değil; satın alma gücüne sahip sınıfın estetik tercihleriyle belirlenir. Sonuç olarak sanat, çoğu zaman dekoratif olana indirgenir. Kiçleşme burada başlar.

İkinci zarar ise ideolojiktir. Düzen, sanatı kendi meşruiyetini üretmek için kullanır. Kentsel dönüşüm, yıkım, hafıza ve mekân gibi temalar görünürde eleştirel bir dil taşırken; sermayenin dönüştürdüğü kentlerin estetik çerçevesini üretir. Ulus devletlerin aşındırılması ve toplumsal bağların çözülmesi, sermayenin ihtiyaçlarıyla bağlantılıdır.

Sanat, özgürlük ve bireysellik söylemi içinde liberal ideolojinin üretim merkezlerinden birine dönüşür.

Yapılması gereken açıktır: Cumhuriyet’in yarım bıraktığı yerden devam etmek.

Ulus ölçeğinde ısrar etmeliyiz.
Sanatı yeniden halka ait hâle getirmeliyiz.
Ulus ölçeğinde ısrar etmek, uluslararası dayanışmaya karşı olmak demek değildir. Sınırları aşan bir emek birliği mümkündür. Ancak kültürel egemenlik teslim edilemez.

Yıllar önce Namık İsmail’in raporunda “ehil sanatçı” tanımı yapılmıştı: Akademi mezunu, vatanını seven, devrimleri halka yayma sorumluluğu taşıyan birey. Bugün bunu farklı adlandırabiliriz: aydın sanatçı.

Bu ülkenin yurtsever, antiemperyalist aydın sanatçılara ihtiyacı var.

Aydın sanatçı yeniden saygın olmalıdır.

Sanatını bir araç olarak kullanmaktan çekinmemelidir.

Sanat her dönemde bir propaganda aracıdır. Kaybettiğimiz bir Cumhuriyet’in propagandasını yapamayız. Ama kazanacağımız eşit ve özgür bir düzenin propagandasını yapabiliriz.

Sanat yeniden kurucu olabilir.

Kurucu irade yeniden doğabilir.

Sanat yeniden halkın olabilir.

Bu amaçlarla, Türkiye Halk Temsilcileri Meclisi Görsel Sanatlar İnisiyatifi Ankara'da yaptığı kuruluş toplantısıyla yola çıktı. Tüm Türkiye’den sanatçıların katılımıyla büyümeye, örgütlü gücüyle yeni bir Cumhuriyet’in kurucu iradesi olmaya doğru ilerliyor.

Yolu açık olsun.

/././