Ülkeler şirket mantığıyla daha fazla yönetilirken demokrasi kavramı kitleler karşısında işlevsizleşmektedir. Kapitalizmin yegâna düzenleme aracı olan demokratik hak ve özgürlükler artık işlevsiz kalmaktadır. Onun için Schmitt’in otoriter düzeni kapitalizmin kurtarıcısı olacaktır.
Fabrika ayarlarına dönmek terimini ev bilgisayarları çıktıktan sonra sıkça duymaya başladık. Genellikle bilgisayar kilitlendiğinde başvurulan yöntemlerden biridir. Bunun için bilgisayarınızdaki tüm bilgileri siler ve ilk alındığı hale geri döndürürsünüz. Peki, bilgisayardaki “fabrika ayarlarına dönmek” kapitalizmde nasıl mümkün olur? Bugünkü yazımızın konusu bu.
Kapitalizm bir üretim biçimidir. Diğer bir deyişle kapitalizmin fabrika düzenidir. 1789’da Fransız Devrimi olduğunda emekçiler ve burjuvazi mutlak merkeziyetçi siyasal otoriteden kurtuluyordu fakat emekçiler fabrika düzeninden kurtulamayacaklardı. Cumhuriyet rejimi egemenlik hakkını monarktan alıp halka veriyor, yeni siyaset demokratik ilkeler doğrultusunda özgürlük, eşitlik ve kardeşlik gibi evrensel değerlere dayanıyordu. Emekçi kesim için daha fazla özgürlük, eşitlik ve dayanışma elbette olumlu bir gelişmeydi; sermayedar kesim de monarşinin yıkılmasıyla birlikte kendi üretim biçimini daha fazla genişletme fırsatı bulduğundan memnundu. Fakat zaman içinde fabrika içindeki otoriter kapitalist üretim ilişkileri ile fabrika dışındaki siyasal liberalizmin demokratik toplum vaatleri birbirine uymamaya başladı. Hiyerarşik yapıya ve otoritarizme dayalı kapitalist üretim ilişkilerinin vardığı nokta, emek sömürüsüne dayalı bir sermaye birikimi rejimiydi. Bu durum, liberalizmin temel koşullarıyla birlikte düşünüldüğünde bir çelişki yaratıyordu. Bir yandan emek sömürüsüne dayalı üretim süreçleri emekçilerin yoğun tepkisine yol açarken, öte yandan emekçilerin bu tepkileri demokratik yollarla dile getirmelerini sağlayan siyasal mekanizmalar ve grevler üretimin zaman zaman kesilmesine neden oluyor, bu da sermaye birikim sürecini aksatıyordu. Sermayenin çıkarlarının zedelenmesine neden olan demokratik hak ve özgürlüklere dayalı siyasal liberalizm ile otoriter emek sömürüsüne dayalı kapitalist üretim süreçlerinin işleyişi arasında bir paradoks ortaya çıkıyordu. Bu süreç, İkinci Dünya Savaşı öncesinde milliyetçilik ve din aracılığıyla regüle edilmeye çalışıldı. Yani işçiler, otoriter ve yayılmacı milliyetçi rejimlerin etkisi altında ve Katolikliğin itaat üzerine kurulu hiyerarşik düzeni içinde depolitize edilmeye yönlendiriliyordu.
1870’lerde Fransa’da ortaya çıkan Les Cercles Ouvriers “işçi çevreleri” ve korporatist eğilimler, kolektivizme alternatif olarak yeni bir devlet modelini gündeme getirdi. 1891’de Papa XIII. Leo’nun Rerum Novarum adlı metni, işçileri sermayeye karşı itaate çağırırken, sermayeye de işçilerin pazar ayinlerine katılmalarına izin verme sorumluluğu yüklüyordu. Ancak bu da yeterli olmadı. Vatikan’da Papa XIII. Leo’nun bu çağrıyı yaparken laikliğe de belirli ölçüde uyum göstermesi eleştiri konusu oldu. Sonrasında Papa X. Pius, 1908 yılında Modernizmi kınayan Pascendi Dominici Gregis’i yayımladı. Bu metinde, Katolikliğin daha arkaik ve otoriter bir yorumu savunuldu ve bu yaklaşımın daha sonra faşist ideolojiler ile bazı ekonomik düşünce akımları için dayanak noktası haline geldi. Toplumun fabrika gibi örgütlenmesi gerektiği fikri bu çerçevede önem kazandı. Kapitalist üretim ilişkilerinin siyasal alanı da kapsaması gerektiği, siyasetin emekçilerin lehine olan demokratik ilkeleri değil, tersine otoriter bir zemini esas alması gerektiği savunuldu. Aynı fabrikadaki gibi hiyerarşik ve otoriter bir yönetimin ülke genelinde de geçerli olması gerektiği ileri sürüldü. Böylece hem sermaye birikimi rejiminin sürekliliği sağlanacak hem de sistemi zorlayan toplumsal muhalefet tasfiye edilecekti.
Bu konuda Alman hukukçu Carl Schmitt, 1932 yılında Alman iş adamlarına yaptığı bir konferansta ülke yönetiminin fabrika gibi işlemesini önerecektir. Asıl olan kapitalist üretim süreçleri olduğuna göre, siyaset bu üretimin sürdürülebilmesini sağlayacak otoriteye sahip olmalıdır. Fabrika ayarlarına dönülmelidir; tüm ülke fabrika ayarlarına dönmelidir.
Benzer düşünceler daha önce Saint-Simon tarafından da dile getirilmiştir. Saint-Simon’a göre 1789 Devrimi sonrasında Fransız liberallerin iki önemli projesi vardı. Bunlardan ilki, feodal ve dini kurumları yıkarak insanı duygusal yönden sömüren ve verimsiz hale getiren yapıların toplumdaki önceliğini ortadan kaldırmaktı. İkincisi ise eski sistemin yerine geçecek yeni düzenin, aydınlanmacı felsefe ışığında herkesin ortak çıkarlarını koruyan bilge kişiler tarafından yönetilmesiydi. Ancak bu ikinci proje başarıya ulaşamamıştır. Saint-Simon, 1789 Cumhuriyeti’nin ulus-devlet anlayışını hantal bulur, bunu sosyal sorunlara çözüm üretme kapasitesi açısından yetersiz görür. Ayrıca siyasetin temelinin, herkesin çıkarına yönelik geniş bir üretim ağı üzerine kurulması gerektiğini savunur. Bu nedenle ulus-devlete alternatif olarak üretkenlik temelli, daha etkin bir organizasyon modeli önerir. Bu model, bürokratik ve siyasal bir yapıdan ziyade, üretkenlik esasına dayanan bir şirket modeline benzemektedir. Kısacası, bugünkü şirket kapitalizminin farklı bir versiyonu olarak yorumlanabilir.
Fabrika, bu yeni toplum modelinde merkezi bir konuma yerleşmiştir. Almanya’da bu yaklaşım, özellikle Nazizm döneminde somut bir karşılık bulmuştur. Carl Schmitt (1888–1985), Weimar Cumhuriyeti döneminde etkili olmuş bir Alman hukukçu ve akademisyendir. Siyasal olarak muhafazakâr bir çizgide yer almış, Zentrum adlı merkez sağ partiye yakın durmuştur. Aynı zamanda Mussolini hayranı bir Katoliktir. 1933’te Nazi Partisi’ne katılmış ve rejimle işbirliğini aktif bir düzeye taşımıştır. Savaştan sonra kısa süre tutuklanmış ancak ceza almamış, buna karşın ölene kadar meslekten men edilmiştir. Buna rağmen düşünceleri, Hayek’ten Friedman’a ve von Mises’e kadar birçok ismi etkilemiştir.
Schmitt, 23 Kasım 1932’de Düsseldorf’ta Alman işverenlerine hitap ettiği bir konferans verir. Bu dönemde Hitler ve Nazi Partisi Alman siyasetinde giderek güç kazanmakta, bir yıl sonra da Hitler Almanya’nın Şansölyesi olmaktadır. Almanya, 1929 Dünya Buhranı’nın ağır ekonomik sonuçlarını yaşarken toplumsal çalkantılar da artmıştır. Böyle bir ortamda Schmitt’in önerdiği yeni rejim modeli ilgiyle karşılanır. Schmitt’in teorik müdahalesi, liberalizme yöneltilmiş klasik bir muhafazakâr eleştirinin ötesindedir. Ona göre modern demokrasilerde devlet büyüdükçe siyasal olan ortadan kalkmaktadır. Liberal parlamentarizm, sosyal meseleleri müzakere yoluyla çözmeye çalıştığı için hem uzun hem de maliyetli süreçler üretir. Bu durum kamu bütçesi üzerinde yük oluşturur ve karar alma süreçlerini tıkar. Devletin kararları tartışmalara dönüşür, toplumsal uzlaşı çoğu zaman sağlanamaz. Böylece devlet, siyasal birlik üreten bir özne olmaktan çıkar ve yalnızca toplumsal talepleri yöneten bir mekanizmaya indirgenir. Schmitt’e göre siyasal kararın yerini idari yönetim aldığında devlet güçlü değil, işlevsel olarak zayıftır. Bu durum genellikle demokratik refah devleti biçiminde ortaya çıkar. Bu tür devletler sosyal hakları genişletir ve ekonomik çatışmaları düzenler; ancak bu süreçte egemenliklerini kaybederler. Çünkü artık karar veren değil, taleplere cevap veren bir yapıya dönüşürler. Schmitt bu nedenle total devleti ikiye ayırır: niceliksel total devlet ve niteliksel total devlet. Niceliksel total devlet, demokratik ve çoğulcu yapısıyla taleplere bağlı kalan, pasif bir devlettir. Niteliksel total devlet ise merkezi karar alma gücüne sahip, toplumu yönlendiren ve siyasal birliği yeniden tesis eden aktif bir devlettir. Bu modelde siyaset, dost ve düşman ayrımı üzerinden tanımlanır; dolayısıyla siyasetin özü normatif değil, varoluşsaldır.
Bu yaklaşımda devlet, siyasal alanı yeniden kurmak için toplumu depolitize eder. Toplumsal dönüşüm, siyasetsizleştirme ile birlikte ilerler. Bu çerçevede, düşman olarak görülen kitle siyasetinin sınırlandırılması temel hedeflerden biri haline gelir. Böylece bireysel siyasal katılım azaltılır. Bu, demokrasi karşıtı bir proje olduğu kadar egemenliğin yeniden tesisi girişimi olarak da değerlendirilebilir. Schmitt’e göre sağlıklı bir ekonomi ancak güçlü bir devlet tarafından mümkün kılınabilir. Ekonomik düzen, kendiliğinden işleyen bir mekanizma değil, siyasal kararın ürünüdür. Dolayısıyla ekonomi kendi başına düzen üretmez; düzenin önkoşulu siyasal otoritedir.
Sonuç olarak, bu düşünce çizgisinin günümüze kadar farklı biçimlerde ulaştığı söylenebilir. Kapitalist üretim ilişkilerinin mantığı yalnızca ekonomik alanla sınırlı kalmayıp toplumsal ve siyasal alanı da şekillendirmektedir. Siyasal liberalizm için emekçinin sosyal hakları çok önem taşımamaktadır. Tersine sermaye için ekstra yük teşkil etmektedir. Ulusal siyasetin fabrika düzenine benzer şekilde hiyerarşik ve otoriter olması küresel rekabet ortamında çok etkili olmaktadır. Bu anlamda fabrika düzeninin toplumun geneline yayıldığı ileri sürülebilir. Böyle bir düzende, sömürüye dayalı, baskıcı ve hiyerarşik yapıların evrensel demokratik ilkelerin önüne geçtiği ve giderek normalleştiği gözlemlenmektedir. Ülkeler şirket mantığıyla daha fazla yönetilirken demokrasi kavramı kitleler karşısında işlevsizleşmektedir. Kapitalizmin yegâna düzenleme aracı olan demokratik hak ve özgürlükler artık işlevsiz kalmaktadır. Onun için Schmitt’in otoriter düzeni kapitalizmin kurtarıcısı olacaktır. Böylece yeniden düzenlemenin mümkün olmadığı bir dünya düzeninde otoritarizm liberalizmin yeni düzeni olacaktır.
/././
Macaristan’dan Türkiye’ye, Türkiye’den Macaristan’a uzanan yollar -Fatih Yaşlı-
Demokratikleşme talepleri ya da tek adam karşıtlığı bütünüyle anlamsız değildir elbette ama bunlar ancak merkezinde ekonominin bulunduğu ve alternatif ekonomi politikalarının gündem haline getirildiği bir stratejiye eklemlendiklerinde işe yarayabilirler.
Türkiye’de ortalama muhalif akıl “liberal”dir. Burada liberal derken kastettiğimiz şey ise doktriner ya da ideolojik bir tutum değil, siyaseti okuma biçimidir. Bu liberal muhalif akıl “sınıf körü” olduğu, yani ekonomi-politik bir perspektiften yoksun bulunduğu için, sosyal olaylara ve meselelere hem bütünlüklü bir şekilde bakamaz hem de bunları maddi nedenleriyle kavrayamaz ve dolayısıyla da anlayamaz, açıklayamaz.
Bunun Macaristan seçimleri vesilesiyle bir kez daha tecrübe ettik; liberal muhalif akıl Macaristan’a baktığında otoritarizm-demokrasi ikiliğinden başka bir şey görmediği için Orban’ın yenilgisini de “demokrasinin zaferi” olarak değerlendirip sevinçlere gark oldu, üstelik bunu olan bitenin Türkiye için de örnek teşkil ettiğini öne sürerek yaptı, Türkiye için –güya- dersler çıkarmaya koyuldu.
Peki Macaristan’da ne oldu? Sahiden de Macarlar demokrasi adına ve demokrasi sevdasıyla sandığa giderek otoriter bir yönetimi tarihin çöplüğüne mi yollamış oldular?
Görünüm itibariyle böyle oldu evet ama meselenin özü, hakikati sahiden böyle miydi?
Marx’ın “görünenle öz aynı olsaydı bilime gerek kalmazdı” sözünü hatırlayarak ve “ekonomik indirgemecilik” suçlamasını göze alarak söyleyelim: Macaristan seçimlerine de damgasını sınıf olgusu vurdu, esas belirleyici ekonominin içinde bulunduğu durum oldu.
Orban ve partisi Fidesz’in yükselişi dünyadaki diğer muadillerine benzer bir şekilde kapitalizmin 2008’deki büyük kriziyle birlikte başlamıştı. Sağ popülizm/radikal sağ, tüm dünyada bu krizin bir sonucu olarak gerçek bir güç haline geldi; devrimci bir sosyalist siyasetin küresel ölçekteki yokluğu, “küçük adam”ın diliyle konuşmayı iyi bilen ve ona düşman olarak “elitleri” işaret eden sağ popülizmi güçlendirdi ve çeşitli ülkelerde de iş başına getirdi.
Sağ popülizm/radikal sağ muhalefetteyken mevcut düzeni ve onun yarattığı eşitsizliği eleştirir, “düzen karşıtı” bir söylemi benimser, emekçi sınıflara birtakım vaatlerde bulunur; iktidara geldiğindeyse düzenin devamlılığı adına adımlar atar, kapitalist politikaları uygulamaya devam eder, öncelikli olarak sermaye sınıfının çıkarlarını gözetir.
Bunu yaparken emekçi sınıfların ağzına bir parmak bal çalmayı da ihmal etmez; ücretleri görece de olsa yükseltebilir, kamu bütçesinden sosyal harcamalara ayrılan payı az da olsa artırabilir, kamu hizmetlerini ücretsiz ya da daha ucuza sunabilir, bu hizmetlerin kalitesini artırabilir.
Bu da beraberinde kısmi ve geçici bir sınıfsal uzlaşmayı getirebilir; devlet bir süreliğine farklı sınıfların taleplerini –elbette ki dereceleri farklı olmak kaydıyla- aynı anda karşılayabilir, genişleyici bir hegemonya kurabilir.
Ancak kapitalizmin yapısı gereği bu uzlaşı sürdürülebilir değildir; ekonomi yeterince büyümediğinde, istihdam yeterince artırılamadığında, enflasyon yükseldiğinde, bütçe daha fazla açık vermeye başladığında, dış açık çoğaldığında denge bozulur ve bunun faturası da emekçi sınıflara kesilir.
İşte Orban iktidardaki on altı yılının önemlice bir bölümünde bu geçici sınıf uzlaşmasını devam ettirebilmiş, ancak son birkaç senedir işler tersine dönmeye başlamıştır. Şimdilerde Macaristan ekonomisi ciddi bir durgunluk içerisindedir ve yıllık büyüme sıfıra yakındır. Buna ek olarak bizdekiyle kıyaslanamayacak ölçüde düşük de olsa enflasyonist eğilimler giderek güçlenmektedir. Durgunluk içerisinde enflasyon ise ekonomi için en büyük belalardan biridir.
Ekonomik kriz elbette ki kitleleri kendiliğinden ve anında devrimci, sosyalist vs. yapmaz ama muhalifleştirir, okların iktidara yönelmesine sebep olur ve seçimler de bu hesabın sorulduğu mekanizmalar halini alır. Öte yandan sınıfsal öfke, o öfkeyi politize edecek bir politik aktörün, öncünün yokluğunda, kendisini dolayımlanarak ifade eder. Bu bazen tek adam karşıtlığı olarak kendisini gösterir, bazen demokrasi talebi yükselir, bazen yolsuzluklar eskisinden çok göze batmaya başlar, bazen de tüm bunların toplamı söz konusu olabilir.
İşte Macaristan’da olan da budur: Macar halkı, az önce sözünü ettiğimiz uzlaşı bozulduğu ve ekonomik krizin yükünü sırtladığını anladığı andan itibaren iktidara karşı bir öfke büyütmeye başlamış, cezayı da sandıkta kesip Orban’ı alaşağı etmiştir. Yani mesela burada da bir kez daha “ekmeğin küçülmesi” meselesidir, diğer bütün fenomenler ekmeğin küçülmesinin yansımalarıdır.
Buradaki trajedi ise Orban’ın yerine seçilen Magyar’ın “kurallı ekonomiye dönüş” adı altında ekmeği daha da küçültecek olmasıdır; sağın alternatifinin yine sağ olduğu bir siyasi denklemde bu kaçınılmazdır. Sadece bu da değil, Magyar ülkesinin egemenliğini pervasızca AB elitlerine devredecek, Macaristan AB’nin militarist eğilimlerinin derinleşme sürecinin itirazsız bir parçası olacak ve dünyanın yeni bir paylaşım savaşına doğru gidişine taş döşeyen ülkelerden biri haline gelecektir.
Peki buradan Türkiye adına çıkarılacak ders nedir?
Kuşkusuz Orban yönetimi ile Erdoğan yönetimi arasında çok ciddi benzerlikler vardır. Her ikisi de kendi rejimini inşa etmeye girişmiş ve hayli mesafe de almıştır, her ikisi de muhafazakârlığın ve milliyetçiliğin diliyle konuşur, her ikisi de siyaseti dost-düşman ikiliği üzerine kurgular, her ikisi de kendi sermayesini, medyasını ve yargısını yaratmıştır. Dolayısıyla Orban’ın yenilgisi Türkiye’ye teşmil edilebilir ve Türkiye’deki bir iktidar değişikliğinin öncüsü ya da örneği olarak görülebilir, bu da gayet doğaldır.
Ancak ortalama muhalif aklın, olanca liberalizmiyle sadece buraya odaklanıp meseleyi otoritarizm-demokrasi karşıtlığı üzerinden kurgulaması ve seçim sonuçlarını “demokrasinin zaferi” olarak görüp kutsaması bir noktadan sonra işe yaramayacaktır. Çünkü az önce anlattığımız üzere bu bakış açısı Orban’ı götüren esas nedeni, yani ekonomiyi denkleme dâhil etmekten ısrarla kaçınmakta, sınıf körü analizlerine devam etmektedir. Bu da Türkiye’deki iktidar değişiminin esas kaldıracı olacak şeyi, yani içerisinden geçilen ekonomik krizi merkeze alacak bir siyasi stratejinin gündeme gelmesini engellemektedir.
Burada kastedilen parti elbette ki CHP’dir. CHP, bir erken seçimi tetikleyebileceğini düşünerek “ara seçim” tartışmasını Türkiye’nin gündemine sokmuştur ve kendi durduğu yerden iyi de bir iş yapmıştır. İktidarın “seçimsizleştirme” siyasetinin karşısına mutlaka seçimi çağıran, erken seçimin bir zorunluluk olduğunu söyleyen, etkili bir stratejiyle çıkılması gerekmektedir.
Ancak Türkiye erken seçime “demokratikleşme” söylemiyle götürülemez; çünkü halkın böyle bir gündemi yoktur ve iktidarın zorlanabileceği yer de burası değildir. Demokratikleşme talepleri ya da tek adam karşıtlığı bütünüyle anlamsız değildir elbette ama bunlar ancak merkezinde ekonominin bulunduğu ve alternatif ekonomi politikalarının gündem haline getirildiği bir stratejiye eklemlendiklerinde işe yarayabilirler.
İktidar bugün sadece ve sadece enflasyon oranı üzerinden, başta gençlerinki işsizlik üzerinden, hayat pahalılığı üzerinden, gelir dağılımı adaletsizliği üzerinden, vergi sistemi adaletsizliği üzerinden, geleceksizlik üzerinden, yolsuzluk üzerinden sıkıştırılabilir, seçimsizleştirme siyasetinin karşısına ancak böyle bir siyasetle çıkılabilir.
Bugün iktidar İran savaşı etrafındaki gelişmelerin de beslediği güvenlik kaygısına oynamakta, “dünya yanarken ne seçimi” demektedir. O esnada da Türkiye’yi uluslararası sermaye açısından düşük ücretlerle, grevsiz-sendikasız çalışma yaşamıyla, maden arama imtiyazlarıyla, sıcak paraya verilen yüksek faizlerle, enerji nakil hatları projeleriyle bir üs haline getirmeye çalışmaktadır. Adana’daki çokuluslu NATO kolordusu projesiyle İstanbul’daki Uluslararası Görev Gücü Deniz Unsuru komutanlığı ise emperyalizme açıktan verilen hediyelerdir. Bunların hepsi, iktidarın ikbal ve beka arayışları ile doğrudan ilgilidir ve toplumun bir bölümünde de ciddi karşılığı vardır.
Dolayısıyla iktidarın iç ve dış politikayı bütünüyle endekslediği ve seçimsizleştirme üzerine kurulu ikbal/beka arayışını kısa devreye uğratmak öyle ya da böyle sınıfsal bir pozisyon almakla, emekçi kitlelerin taleplerinin siyasi arenada yükseltilmesiyle ve hepsinden önemlisi bu kitlelerin bizzat siyasi denklemin bir parçası haline getirilmesiyle mümkün olabilecektir. Bunlar yapılmadan gidilecek seçimlerde Macaristan’da yaşananların birebir burada da tekrarlanacağını düşünmek ise ziyadesiyle hayalcilik ve iyimserlik anlamına gelmektedir.
/././
Muhafız devletin hibrit rejimi -Turgay Develi-
Sandığın verdiği mesajı gecikmeli olarak fark etmek yetmez, asıl önemli olan halkın açtığı yolu düzenle pazarlık ederek karartmamaktır. Çünkü bu ülke, ve hatta dünya, artık oyalama değil, yön değişikliği bekliyor.
31 Mart yerel seçimleri, yalnızca bir belediye seçimi değildi. O gün sandıktan çıkan sonuç, Türkiye’de geniş halk kesimlerinin iktidara biriken öfkesinin açık ifadesiydi. İşçi, işsiz, emekli, memur, küçük esnaf, gençler ve geleceği çalınmış milyonlar, sadece oy kullanmadı; aynı zamanda “artık yeter” dedi ve AKP'yi sandığa gömdü. CHP'nin çiçeği burnunda yönetimi, o gün Türkiye haritasının kırmızıya boyanmasını kendi kara kaş ve gözlerinin hatırına olarak yorumlama eğilimi gösterse de gerçek, AKP’nin yıllardır sürdürdüğü siyasi ve ekonomik düzenin toplum nezdinde yaşadığı ağır meşruiyet kaybının yerel seçimleri fırsat bilerek ayyuka çıkmasıydı (iktidar seçmeninin mesaj vermek için yerel seçimleri seçiyor olması artık bilinen bir mefhum olsa gerek).
Fakat muhalefet, özellikle de ana muhalefet, bu tarihsel momenti doğru okuyamadı. Yerel seçimlerin hemen ardından yapılması gereken şey, halkın ortaya koyduğu iradeyi genel siyasete taşımak, iktidarı erken seçim baskısı altında bırakmak, meydanları ve toplumsal muhalefeti büyütmekti. Bunun yerine “erken seçim istemeyeceğiz” çizgisine savrulundu. İktidarla müzakere, normalleşme, yumuşama gibi beklentiler öne çıktı. Oysa Türkiye gibi ağır bir ekonomik ve siyasal kriz içindeki bir ülkede, halkın açlık, borç ve güvencesizlik içinde verdiği mesajı yumuşama siyasetiyle karşılamak, en hafif tabirle, sandığın söylediğini eksik anlamaktı. Bu konuda Özgür Özel ve parti yönetimini, yerel seçimlerden yalnızca birkaç gün sonra, 14 Nisan 2024 tarihli ‘Hemen Seçim’ ve 18 Ocak 2025 tarihli ‘Özgür Özel neden başarısız ve ne yapılmalı?’ başlıklı yazılarımda açıkça uyarmıştım. O yazılarda, erken seçim için mücadele edilmesi gerektiğini, müzakere ve yumuşama siyasetinin ise tünelin ucundaki ışığı karartacağını söylemiştim. Gerçekten de, 1 Nisan sabahı ülkeye hakim olan enerji ve umut havası bugün çok uzak bir geçmişe ait gibi görünüyor...
Bugün gelinen noktada yaşanan tablo, o yanlış tercihin doğal bir sonucudur. Aradan iki yıl geçtikten sonra şimdi aynı siyasi çizginin “hiç olmazsa ara seçim” arayışına yönelmesi, aslında kaçırılan fırsatın gecikmiş kabulünden başka bir şey değildir. Siyaset bazen insana en sert dersi zamanla verir, dün elinin tersiyle ittiğin toplumsal enerjiye bugün dönüp yeniden ihtiyaç duyarsın. Şimdi yaşanan tam olarak budur.
Burada mesele yalnızca yapılan taktik hata da değil; daha derinde, daha yapısal bir sorun var: Genelde düzenin muhalefeti özelde CHP yönetimi (ya da büyük bir bölümü), ne Türkiye’nin içinden geçtiği rejim krizini doğru kavrayabiliyor, ne de bu krizden çıkış için gerekli siyasal hattı kurabilecek kapasiteye sahip gibi görünüyor. Bu bağlamda, düzeni kökten değiştirmek isteyenleri bir tarafa bırakarak devam edecek olursak, Özgür Özel ile parti yönetimine önerim, diğer her şeyi bir kenara koyup, iki konudaki kafa karışıklıklarını ve zihinsel dağınıklıklarını gidermek için destek almaları: Birincisi Cumhuriyeti kuran partinin ve kurucusunun neyi niye yaptığından yola çıkılarak, partinin bugünkü tarihsel işlevi nedir, ne olmalıdır? İkincisi ve ülkenin içinde bulunduğu çözülme halinin anlaşılabilmesi için daha önemlisi, devlet nedir, kimin için işler, ekonomi politikası kimin çıkarına göre şekillenir ya da şekillenmelidir?
Okuyucuyu bıktıracak sıklıkta yazdığım üzere, Erdoğan dönemini anlamak ve rejimiyle mücadele etmek için sadece Erdoğan’a bakmak yetmez. Onu mümkün kılan sınıfsal zemini, rejim biçimini ve devlet aklını da görmek gerekir. Çünkü Türkiye’de ve tarihsel olarak bu coğrafyada uzun zamandır işleyen bir muhafız devlet refleksi; yani devleti toplumun üstünde gören, yurttaşı denetlenecek bir unsur sayan, hak ve özgürlükleri de her fırsatta “devletin bekası” gerekçesiyle sınırlamaya hazır bir çekirdek akıl var.
Muhafız devlet kavramı Türkiye'ye özel bir şey de değil; Mısır’da ordunun “devletin garantörü” rolü, Pakistan’da askerî vesayetle sivil siyasetin sürekli sınırlandırılması, Myanmar’da anayasaya gömülü askerî ağırlık, İran’da seçimi filtreleyen mekanizmalar, Tayland’da seçilmiş siyasetin üzerinde dolaşan vesayet, 'demokrasinin beşiği' ABD'de dahi akan suları durduran 'ulusal güvenlik' freni… İsimler değişiyor, kılık değişiyor; ama ana fikir aynı: Halkın seçtiği iktidar, devletin “asıl sahipleri” sayılan çekirdek yapılarla çevreleniyor. Bahanenin adı bazen “istikrar”, bazen “düzen”, bazen “güvenlik”. Buna 'uyum' gösteren muhalefet yaşıyor, göstermeyen ise baskı, zor veya yasadışılık gibi sebeplerle tasfiyeye uğratılıyor.
Erdoğan, kendi düzenini tam da bu muhafız devlet refleksi ile milli irade temelli görünen, seçime dayalı hibrit bir paravanı birleştirerek kurdu. Türkiye’de bugün oluşturulan yapı, bir yandan sandığı tümüyle ortadan kaldırmıyor, öte yandan ise sandığın gerçek anlamını budayarak işlevsiz hale getiriyor. Seçim var ama koşullar eşit değil; muhalefet var ama siyaset alanı ciddi olarak daraltılmış durumda; hukuk var ama keyfiliğin gölgesi altında; basın var ama büyük ölçüde baskı ve tekelleşme kıskacında. İşte bu yüzden Türkiye’de yaşadığımız şey, yalnızca otoriterleşme değil; muhafız devlet aklının gölgesinde işleyen, seçimli ama eşitsiz, hukuki gibi görünen ama fiilen denetimsiz bir hibrit düzendir.
Bu düzenin ayakta kalmasını sağlayan ise yalnızca zor değil, aynı zamanda dildir. Türkiye’de ise muhafız devletin en büyük yeteneği, dil üretmektir. Çünkü dil, sadece laf değil; meşruiyetin fabrikası olarak işlev görüyor: Her dönemin korkusunu buluyor ya da üretiyor, o korkunun adına bir etiket yapıştırıyor ve toplumu geri çekilmeye zorlayan bir devlet dili oluşturuyor. Yıllardır aynı yöntem işletilir. Her dönemde yeni bir tehdit başlığı bulunur ve halka şimdi bir şeylerin (demokrasi, alım gücü, eşitlik, insani bir yaşam) 'sırası olmadığı' söylenir.
12 Eylül döneminde “anarşi” dendi; siyaset budandı, sendikalar dağıtıldı, grev hakkı ezildi, toplum örgütsüz bırakıldı. 90’larda “bölünme” söylemi öne çıkarıldı; eşit yurttaşlık, hak ve özgürlük talepleri güvenlik parantezine alındı. 28 Şubat sürecinde “laiklik elden gidiyor” denilerek laiklik, toplumu özgürleştiren bir ilke olmaktan çıkarılıp siyasete ayar veren bir araca dönüştürüldü. 2000’lerde “milli irade” söylemi önce vesayetle mücadele iddiasıyla kullanıldı, sonra eleştiriyi gayrimeşru göstermenin kalkanı haline getirildi. “Terör” kavramı, farklı dönemlerde muhalefeti, protestoyu ve örgütlü toplumsal itirazı aynı torbaya doldurmanın kolaycı bahanesi oldu. “Beka” dendiğinde ekonomi konuşulmasın, yoksulluk görünmesin, yolsuzluk tartışılmasın, gençlerin gelecek kaygısı geri plana itilsin istendi. Son yıllarda “dezenformasyon” ise yeni zamanların makyajlı sansürü olarak devreye sokuldu; doğruyu kimin belirlediği belirsiz bırakılırken toplumun üzerine ağır bir otosansür baskısı bindirildi.
Yanlış anlaşılmasın, bu gerekçelerin çoğunun az ya da çok haklılık payı vardır. Vurguladığım gerekçenin, korkunun içeriği değil, kullanımı ve amacıdır. Kavramlar değişiyor ama amaç değişmiyor: Yurttaşın itiraz alanını daraltmak, hak aramayı şüpheli hale getirmek, emeğin örgütlü gücünü bastırmak. Bütün bunlar ise demokrasi görünümlü bir düzenin arkasına saklanarak birkaç senede bir milletin önüne gelen sandığa yaslanıyor, meşrulaştırılıyor.
Dahası, rejim hibrit bir karakter taşıdığı için, yani seçimli görünümü korurken otoriter yöntemleri de aynı anda kullandığı için, buna karşı mücadele eden muhalefetin de tek bir siyasal araca yaslanması yetmiyor ve yetmeyecektir. Zira ortada tam işleyen bir demokrasi olmadığı için yalnızca seçim kampanyalarına, parlamento zeminine ya da rutin siyasi faaliyetlere bel bağlamak sonuç üretmiyor. Ama ortada açık, çıplak bir diktatörlük de olmadığı için o koşullara uygun sert bir direniş hattı kurarak ilerlemek de mümkün olmuyor (bilakis, 'anarşi' travmalarını tetikleyerek 'sandık'ta ters tepme argümanıyla eleştiriliyor).
Tam da bu nedenle hibrit bir düzende mücadele, birbiriyle uyumlu farklı araçların aynı anda ve doğru bir siyasal akılla kullanılmasını gerektirir. CHP’nin toplantı, miting ve konser arasında gidip gelen, bir süre sonra sönümlenen çıkışları; karışık mesajlar verip ardından geri çekilen boykot çağrıları ve benzerleri; kısacası sonuca ulaşmayan dağınık hamleleri, biraz da bu gerçeğin yeterince kavranamamasından kaynaklanıyor. Sorun yalnızca irade eksikliği değil, hibrit bir rejime karşı nasıl bir birleşik mücadele hattı kurulacağı konusunda yaşanan strateji bulanıklığıdır, keskin nişancı gereken yerde makineli tüfek kullanmaya çalışmanın anlamsızlığını yaşamaktır.
Ekmeği ve emeği küçültürken korkuyu büyüten düzen, bu korkuya dayanarak sandıkta iradesini meşrulaştırıyor, bu meşruiyetle demokrasiyi daha da zayıflatıp sosyal devleti daha kolay budayabiliyor. Zira neoliberal düzenin en sevdiği toplum tipi bellidir: örgütsüz, borçlu, yalnız, güvencesiz ve korkutulmuş insan, pardon, tüketici. Sendikasız işçi, suskun memur, kaderine razı emekli, yarınından emin olmayan genç… Bu tablo tesadüf değildir. Tam tersine, piyasacı düzenin siyasal tamamlayıcısıdır. O nedenle Türkiye’de güvenlik, beka ya da istikrar diye paketlenen pek çok tartışmanın altında, çoğu zaman emekçi sınıfların itirazını bastırma ihtiyacı yatar. Kriz anlarında milli güvenlik gerekçesiyle yapılan ilk işin her zaman grev ertelemek olması tabii ki tesadüf değildir...
Tam da bu yüzden mesele sadece Erdoğan’ın kişisel tarzı değildir. Erdoğan, uzun yıllardır sermayenin ihtiyaçlarıyla devletin denetim refleksini birleştiren bir siyasal model kurdu. Bu model, halkı seçimden seçime hatırlayan ama hayatın gerçek ihtiyaçlarında piyasayı merkeze alan bir düzendir. Muhalefetin önemli bir kısmı ise bunu doğru okuyup, doğru bir şekilde mücadele edip esaslı bir alternatif üretmek yerine, aynı ekonomik çerçeve içinde daha makul, daha yumuşak, daha batı uyumlu bir yönetim vaat etmekle yetindi. Hayatını düzene sokacak köklü bir yön değişikliği bekleyen seçmen ise beklemeye devam ediyor...
Çözümün muhalif siyaset ayağı, kurucu tarihine sık sık atıf yapan CHP'nin, o tarihin asli anlamını günümüze tercüme edebilmesinden geçer. Cumhuriyeti kurmak, yalnızca geçmişte kalmış büyük bir başarı değildir; bugün de halk egemenliğini, kamuculuğu, laikliği, planlamayı, üretimi ve sosyal adaleti yeniden savunabilme cesaretidir. Eğer CHP bu tarihsel mirası gerçekten sahiplenmek istiyorsa, bunu birkaç nutukla değil, düzen partilerinden ayrışan akılcı, stratejik ve somut bir sınıf siyasetiyle göstermek zorundadır.
Bu da ancak alım gücünü merkeze alan bir ekonomik programla, özelleştirmeciliğe değil kamusal hizmete yaslanan bir anlayışla, borç ve rant düzenine değil üretim ve bölüşüm adaletine dayanan bir çizgiyle, korkuya değil örgütlü halk gücüne yaslanan bir siyasetle mümkündür. Aksi halde erken seçim çağrısı da, ara seçim arayışı da, muhalefet turları da tek başına anlam taşımaz. Zira seçmen A ya da B partisini değil hayatının değişmesini istiyor.
Mesele, bu ülkenin açlığa, borca, güvencesizliğe ve korku siyasetine mahkûm edilip edilmeyeceği meselesidir. 31 Mart'ta seçmen mesajı verdi, iradesini gösterdi. Şimdi gerekli olan şey, o iradeyi yeniden hatırlamak ve onu yarım ağızla değil, açık bir siyasal cesaretle sahiplenmektir. Muhalefet için gerçek sınav budur: Sandığın verdiği mesajı gecikmeli olarak fark etmek yetmez, asıl önemli olan halkın açtığı yolu düzenle pazarlık ederek karartmamaktır. Çünkü bu ülke, ve hatta dünya, artık oyalama değil, yön değişikliği bekliyor.
/././
