İstanbul'un Gizi : Eminönü Hanları (V +VI) -Aslı Atasoy /T24-

Fotoğraf sanatçısı Timurtaş Onan: Profesyonel çalışmam, ustalarla çay içerim, sohbet ederim; amacım insanların görünmesini sağlamak 

Fotoğraf sanatçısı Timurtaş Onan, "İstanbul'un Hanları" projesinde Eminönü Hanlar Bölgesi’ni ve orada çalışan ustaları 10 yıla yayılan bir süreçte belgeledi. Gümüş kakmacılardan cilacılara uzanan bu görünmez emek zinciri, Onan’ın siyah-beyaz karelerinde kayıt altına alındı. “İnsanların görünmesini istedim” diyen Onan’ın fotoğrafları, İstanbul’un son ustalarının bir envanteri.

Eminönü’nde bazı hanlar hâlâ ses verir. Yüzlerce yıllık taş duvarların arasından yükselen o ritmik çekiç sesi, oradan geçenler için bir gürültü belki. Oysa o seslerin değerini bilenler için hayatın akışının nabzı. İçeride, ışığın dar aralıklardan süzülerek vurduğu tozlu tezgâhlarda ustalar çalışır. Metal eğilir, parlatılır, sabırla yeniden doğar. Dışarıda ise şehir çoktan hızlanmıştır.

Timurtaş Onan, yaklaşık on yıl boyunca bu hanlarda dolaştı. Kapı kapı gezdi, çay içti, bekledi, gitti ve geri döndü. Fotoğraf çekmeden önce insanları ve mekanları gözledi. Sevdiği hikayeleri fark ettiğinde ölümsüzleştirmek için deklanşörüne bastı. Onun kadrajına mekânlar ve o mekânları ayakta tutan son ustalar girdi. Bugün o ustaların bazıları artık yok. Evet, hanlar duruyor, ama sesleri azalıyor.

Profesyonel fotoğrafçılığın ticari kaygılarından yıllar önce sıyrılan ve kendini İstanbul’un görsel arşivine adayan Timurtaş Onan ile hanları konuştuk.

Timurtaş Onan

- “Tarihi Yarımada / Yansımalar” isimli projenizi hazırlamaya nasıl karar verdiniz? 

Ben 80’li yıllardan beri Tarihi Yarımada’da çalışıyorum. Bu bölge üzerine hazırladığım kitaplarım var. Tarihi Yarımada’nın içini, Çakmakçı Yokuşu'nu, Mahmutpaşa'yı, Kurşunlu Han'ı ve ticaret hanlarını çok severim. Aslında önceleri hanları, Tarihi Yarımada’nın bir parçası gibi çekmeye başlamıştım. Sonra oradaki ustalar, özellikle Ermeni ustalar dikkatimi çekti.

- Uzun soluklu olan bu projenin ilk çekimleri ne zaman başladı?

İlk olarak 2012-2013 gibiydi sanırım çekmeye başladım. Oraya tam olarak uyum sağladım. Bölgede hanları hanlara gezerek ustaları tanıdım. Gümüş kakmacı, sıvacı, cilacı gibi birçok farklı iş kollarında çalışan ustalarla tanıştım. Bir ürünün tüm ustaların elinden sırayla geçip, size gelene kadar olan süreçte şekil almasını gözlemledim. Bir çekiçle vura vura metali incelikle işleyen ya da başka alanlarda çalışan değerli ustalar var. İşlerini yapan çok iyi ustalar var, hepsi kitapta yer alıyor.

- İlk neler gözlemlediniz?

Gezdikçe oradaki farklı kollarda çalışan mesela gümüş kakmacı, sıvamacı, cilacı ustalarını çektim. Bir gümüş obje size gelene kadar bir işleyişi var. Örneğin düz gümüş plaka önce sıvamacıya gider, o şekil verir.  Bu ustaların hepsi isimleri ve meslekleri ile kitapta var. Sonra öğrencilerimle bir sosyal sorumluluk projesi yaptım. Bu üç projelerden birini öğrencilerime diğerini İFSAK ile yaptım. 

Kakmacı ve rölyef ustası Aydın Karaman

- Projelerinizi hazırlarken heyecanınız neydi?

O insanların görünmesini sağlamak. Evet, insanların görünmesini sağlamak istiyorum. Projelerimde insan ağırlıklı çalışıyorum elbette mekânı da kullanıyorum. Profesyonel olarak bana hanları çekin diye bir iş gelse, bir haftada işi size teslim ederim. Ama burada öyle değil. Hepsi hesaplanarak çalışılmış fotoğraflar. Siyah beyaz, sanatsal ve tonlar açısından çalışılmış. Her fotoğrafın bir özelliği var. Böyle çalışıyorum. Zamanında dergiler için de çektim. Şirince ilk açıldığı zaman bir dergi için çekmiştim. Orada gidiyorsun bir genel görünüm, birkaç kişi mesela bir teyze tığ örüyor onu çekiyorsun. Bu kitap ise dergi çekimi gibi yapılmadı. Tamamen işi ruhunu vermek için çektim.

- Aslında geze geze çektiniz değil mi? Bir yerde bir şey keşfettiniz sonra oradan aldığınız bilgiyle başka bir yere gidip oralara defalarca çektiniz sanırım?

Evet. Çok gezdim. Tarihi dokuyu ve insanları iyice tanıdım. Mesela usta 10 yaşında gelmiş ve hala orada. Emekli olmuş ama hala her gün hana gider. Onun için tutkudur kendi mesleği. Bunu gördüm.

- Çalışma biçiminizi öğrenebilir miyim?

Profesyonel gibi çalışmam. Gidiyorum iletişim kuruyorum. Onlarla oturuyorum çay, kahve içiyorum. Mesela kahvelere, sokaklara defalarca giderim. Belki bir günde sadece bir tane fotoğraf için “oldu” diyebilirim. Ama bir fotoğrafın iyi olması için bütün elemanların birbirini desteklemesi lazım. Ön arka planın birbiri ile olan ilişkisi sonra hikâyeyi anlarım. Hikâye çok önemlidir. İyi bir fotoğrafın çıkması zor. O insanlar anlamaya çalışırım. Orada ne oluyor diye bakarım. Bazen fotoğraf grupları gidiyor bir tane teyze buluyorlar. Kadının suratını bin kare çekiyorlar. Ne o? Portre çektim, portre o değil. 

Kayıkçı sıvamacı Kevork

- Olmayan nedir peki?

Çeken kişi orada ne olduğunu bile bilmiyor. Oraya o kişiyi av gibi alıyor, çekiyor sonra da o fotoğrafı bir yarışmaya yolluyor. O insanı hiç anlamadan öyle küçük burjuva hayatlarımızda yapılan bir iş oluyor. 

- Siz nasıl yapıyorsunuz? Çektiğiniz insanlar konuşup iletişim mi kuruyorsunuz?

Çektiğim her fotoğraf da oraya defalarca gitmişimdir.  Sokaktaki insanları tanırım. Mesela sokakta dilenciyi de tanırım. Yıllardır konuşuruz, selamlaşırız. Anlayarak çekerim. 

- Çekim öncesi hangi hanlara gideceğinizi kafanızda tasarladınız mı?

Hayır. Öyle olduğu zaman bu iş gazetecilik oluyor. Jurnalist değilim. Mesela ustayla tanıştım onları çektim, onun tanıdığı başka ustayı çektim. Diyelim ki Büyük Yeni Han’dan birini tanıyorum, başka bir yerde amcası çalışıyor.  Bir şekilde o kadar öyle kanallara girdim ki artık birçok insanı tanıyorum. O hikâyeler beni besliyor.  

- Kaç hanla çalıştınız?

Sayısını bilmiyorum ama burada önemli olan bütün hanlar var. Bir tanesini çekemedim çünkü sahibi ticari bir iş yaptığımı düşünerek para istedi. Bu çalışmanın sanat için yapıldığını anlatamadım. 

Polisajcı Murat Gur

- O kişi sanayide çalışsa başka birisi olacakken o tarihi dokuda başka birisi ve başka türlü üretimler yapıyor. Siz ne gördünüz ve bu durumun sizde hissettirdiği duygular ne oldu?

Saygı. Handaki dostluklar, birbirleriyle olan arkadaşlıkları çok anlamlı. Anadolu'nun her yerinden gelmiş ustalar var. Özellikle hani Bitlis, Sason civarından gelenler çok. Onlar gümüş ustasıdır. Kimisi gümüş, altın ve mücevher üzerine çalışır. Tüm tanışıklıklarım doğal şekilde gelişti. 

- Teknik olarak nasıl çalışıyorsunuz?

Tamamen ortam ışığı kullanıyorum. Işığı ve kompozisyonu çok iyi bilirim. Doğal ışıkla çalışıyorum. Her ışığın özelliği var. Işık, güneşin doğuşun batışına dek bir hanın farklı yerlerine vura vura geçer. Kapalı havaların da ayrı bir özelliği olur. 

- Fotoğraflarda çektiğiniz kişileri yönlendiriyor musunuz yoksa spontane mi gelişiyor?

Tamamen spontane ama mesela bazı fotoğraflarda şöyle dur diyorum. Portre çekiyorum ve özellikle portre çekerken iletişim lazım. Biraz müdahale oluyor tabii. Çektiğim ustalar bana teslim oluyor.

- Hiç kadın usta yok galiba değil mi?

Bir kişiye rastladım. Giritli Mustafa Paşa Han’da Necla Hanım. 

- Buradaki fotoğrafları neye göre seçtiniz?

Kitapta yer alan yaklaşık 10 sene süren bu çalışmada çektiğim ustaların en iyi portresini seçtim. Mekân olarak gösterenleri seçtim. 

Kum döküm ustası Zare Benlioğlu

- Ustaların tepkileri nasıl oldu?

Bazı ustalar bizim farkımıza vardılar, diye sevindiler. Çok hoşlarına gitti. Sergiye çağırıyorum, geliyorlar. Hepsine kitaplarını veriyorum.

- Bu fotoğrafların sergisi olacak mı?

Çok yakın zamanda Büyük Yeni Han’da orada çalışan gümüş ustalarının fotoğraflarını duvarlara asacağız. Fotoğraflar sürekli kalacak. Proje Gümüş Eşya El Sanatkarları Derneği Başkanı Şahin Karaman’ın aklına geldi. Kendisi de aynı zamanda gümüş ustasıdır. Zorlanıyor musunuz?

Sanatçı fotoğrafa kendini adar. Baştan ne kadar kazanacağım diye başlamaz. Ben çok iyi paralar kazanırken profesyonel fotoğraf işini 20 sene önce bırakıp kalıcı eserler bırakmak için çekmeye başladım.

Timurtaş Onan kimdir?

Timurtaş Onan İstanbul’da doğdu. Fotoğraf çalışmalarına 1980 yılında başladı. Bu süre zarfında yurt içinde ve yurt dışında birçok fotoğraf etkinliğine katıldı, sergiler açtı, fotoğraf projeleri gerçekleştirdi. Ulusal ve uluslararası fotoğraf yarışmalarında jüri üyeliği yaptı. Sosyal açıdan önemli konular üzerine belgesel filmler çekti. Özellikle İstanbul üzerine yaptığı özgün projeler ile tanınan Onan’ın eserleri, yurtiçinde ve yurtdışında kamuya ait ve özel birçok koleksiyona dahil edildi. Bir yandan fotoğraf atölyeleri gerçekleştiren ve çeşitli sergilerin küratörlüğünü üstlenen Onan, bir yandan da kentin farklı yüzlerine odaklanan, beş kitaptan oluşacak “İstanbul Antolojisi”ne yeni halkalar eklemeye devam ediyor.

Filmografisi:

Sokak Çocukları - 2007 (Beylikdüzü Kısa Film Festivali - en iyi belgesel, Akbank Kısa Film Festivali - mansiyon ve PAM Kısa Film Festivali-en iyi 2. belgesel ödüllerini kazanmıştır),

Tarlabaşı’nda Neler Oluyor? - 2008

Hayali Tacettin Diker - 2009

Kramp - 2010

Tarihi Yarımada/Yansımalar – 2010 (İFSAK Kısa Film Yarışması Mansiyon ödülü)

Geziyi hatırlamak -2014 –VIII. İstanbul Uluslararası Mimarlık ve Kent Filmleri Festivali" birincilik Ödülü

İstanbul Antolojisi:

İstanbul'un Hanları, 20242 

İstanbul Zamansız, 2022 

İstanbul Bir Garip Şehir, 2021 

İstanbul Her Şeye Rağmen, 2018 

Kitapları

Tarihi Yarımada/Yansımalar, 2010 

İstanbul Blues, 2009 

Türk Fotoğrafçıları Kütüphanesi No: 30, 2006 

Beyoğlu Geceleri, 2005

                                                              /././

Dışişleri’nde kayıp 15 milyon dolar -Barış Terkoğlu/Cumhuriyet-

Düzen bir kez bozuldu mu bütün düğmeler yanlış iliklenir.

Dışişleri bugünlerde bir krizi konuşuyor. Hayır, kastettiğim İran savaşı ya da AB meselesi değil. Bir inşaat meselesi. Dışişleri’nin inşaatla ne krizi olabilir diyebilirsiniz.

Anlatayım.

Türkiye’nin Kazakistan’daki Astana Büyükelçiliği için 20 yıl önce kançılarya, ikametgâh ve memur konutu inşaatı yaptırmaya karar verildi. Açılan ihalenin sonunda Yapı Uluslararası İnşaat AŞ ile 2007’de sözleşme imzalandı. Sözleşme, daha sonra eklenen inşaatlarla beraber yaklaşık 31 milyon dolardı. 

Her şey yolunda görünüyordu. Astana’da inşaat başladı, ilerledi.

Devir FETÖ devriydi. Dışişleri’nde, özellikle Orta Asya’da örgütün etkisi vardı. Konuştuğum şirket yetkilisi Muzaffer Nişancı’nın anlattığına göre; inşaata gelen bürokratlar, şirketten FETÖ’nün bölgedeki okullarına parasal yardım istedi. Şirket “Hayır” demedi. Sonuçta isteyen, devletin görevlileriydi. Ancak para vermek yerine varsa çocukların ihtiyacını karşılarız yanıtını verdiler. Nişancı’nın anlattığına göre bu yanıt pek hoş karşılanmadı.

15 MİLYON DOLAR KRİZİ

İnşaat ne oldu derseniz...

Sözleşmeye göre şirketin hak edişleri 10 ayrı parça halinde ödenecekti. Ancak 2009’dan itibaren ödemeler yapılmamaya başlandı. İnşaat ilerliyordu ama şirket Dışişleri’nden para alamıyordu. Resmi raporlara göre inşaat yüzde 96.4’üne kadar geldi. Ancak Dışişleri ile aralarında yaşanan gerilimin sonunda maaşları bile ödeyemez hale geldiler. Peyzaj işlerini tamamlayamadılar.

Bu arada Dışişleri kalan yüzde 3.6’lık inşaat için Fettah Tamince’ye ait Sembol İnşaat ile anlaştı. Yapı İnşaat’ın yetkilisi Nişancı, “Bizim 300 bin dolara bitireceğimiz işe 3 milyon dolardan fazla para ödendi” diyor. Malum, kendisinin de sıkça söylediği gibi, o dönem Tamince’nin Fethullahçılar ile yakın ilişkisi vardı. Dışişleri’nden alınan para nereye gitti haliyle bilmiyoruz.

Ancak Yapı İnşaat ile Dışişleri arasındaki kriz bitmedi. Şirket, inşaatın yüzde 96.4’ünü tamamladığını söyleyerek Dışişleri’nden yaklaşık 15 milyon dolarlık alacağının peşine düştü.

Bakanlık nezdinde girişimde bulundu.

Evraklara bakıyorum.

Önce inşaatın 89 gün geciktiği tartışması yaşanmış. Sayıştay 18 Haziran 2013 tarihinde istenen fazla işler nedeniyle gecikmenin normal olduğuna karar vermiş. Kullanılan malzemenin doğru olup olmadığı tartışması resmi mühendis raporu ile bitmiş. Şirketin Kazakistan’da Ziraat Bankası’na borcunun olduğu iddiası da Ziraat Bankası’nın borcu yoktur belgesi ile sonlanmış.

Dışişleri’nin “Biz ödeyeceğimizi ödedik” demesi, hesapları da açmaması üzerine olay mahkemelik olmuş.

PARA ELDEN VERİLMİŞ!

Sonunda Yapı İnşaat, Ankara 12. İdare Mahkemesi’ne Kazakistan’daki inşaat ve ödemeleri için başvurmuş. Dışişleri’nden usulüne uygun yaptığını söylediği ödemeleri talep ettiklerini ancak yanıt alamadıklarını, bu konuda kendileriyle belge paylaşılmadığını söylemiş. Mahkeme Yapı İnşaat’ı haklı bulmuş. Dışişleri’nin yaptığı ve yapmadığı ödemelerin açıklanması gerektiğini istemiş. İstinaf da iki yıl önce Dışişleri’nin itirazına rağmen bu kararı onamış.

Sonuç olarak...

Dışişleri’nin 2007 tarihli “Biz ödemelerimizi yaptık” belgeleri böyle ortaya çıkmış. İşte başlığa konu olan tartışma da bundan sonra başlamış.

Şöyle anlatayım:

Gelen belgelerde üç adet 4 buçuk milyon dolar ve bir adet bir buçuk milyon dolar elden ödeme yapıldığı belgesi yer alıyor. 

Bir kere bu kadar büyük paranın elden verildiği iddiası bir tuhaflık içeriyor. Öyle ya koca Dışişleri 15 milyon doları neden elden, çanta içinde, deste deste versin? 

Öte yandan; belgeler şekil, içerik, yazı karakteri, düzen ve imza yapısı bakımından şüphe doğuracak şekilde.

Örneğin belgelerdeki imzalar sanki kopyala-yapıştır yöntemiyle çoğaltılmış, sahte imzalarmış gibi görünüyor. Öte yandan belgelerde sağ üst köşede yer alan düzenleme tarihi ile aynı belgenin açıklama veya içerik bölümünde belirtilen tarihler birbiriyle örtüşmüyor. Hatta farklı ay ve yıllar yazıyor. İncelenen belgelerin bir kısmında hiç hak ediş numarası yok. Bir kısmında ise mevcut hak ediş numarası ile ödeme tutarı, iş kalemi veya dönem bilgileri birbiriyle uyumsuz.

İMZA SAHİPLERİ DE REDDEDİYOR

Daha da ilginç bir nokta var. Dışişleri’nde bu konuda bir soruşturma açılmış. Belgede imzası bulunan Büyükelçi Taner Seben de İdari Ateşe Bülent Yükseltürk de “Bu imzalar benim değil” demiş. (Konuştuğum Taner Seben imzanın kendisine ait olmadığını teyit etti.) “Parayı aldım” diye imza atan şirket temsilcisi ise şirketin söylediğine göre şirketle ilgisi olmayan, tanımadıkları biri. Sonuç olarak... Ankara’da krize neden olayda Yapı İnşaat, kendisine verilmesi gereken 15 milyon dolarının sahte belgelerle Dışişleri’nden başkalarının hesabına gittiğini söylüyor. Dışişleri ise mahkemeye taşan işe bir açıklama yapmaya çalışıyor. Zira ödendi belgelerinin altındaki imzaların sahibi görünenler bile bizim değil diyor. Mahkeme bile Dışişleri aleyhine karar veriyor. Öğrendim ki bu süreçte iktidara ve Külliye’ye yakın olduğunu söyleyen kimi avukatlar devreye girerek “Biz alırız” demiş. Dışişleri’ne gidip gelenlerin komisyon talepleri havalarda uçuşmuş. Gelgelelim kriz hâlâ çözülememiş. Ve meşhur soru havada kalmış: Dışişleri’nin 15 milyon doları nereye kayboldu? Arayıp sorduğum Muzaffer Nişancı, Dışişleri ile arasında yaşananları doğruladı. “Para nerede” soruma, bazı bürokratların sahte belgelerle bu parayı verilmiş gibi göstererek sistemin dışına çıkardığını iddia etti. Belki de birileri devleti dolandırdı. Bilemiyorum. Sonuç olarak “Devlet elden 15 milyon dolar verdi” denilen bir garip durum ile karşı karşıyayız. Kim haklı kim haksız bilinmez ama Dışişleri’nde devlet ciddiyetiyle denk düşmeyen bazı işler olduğu muhakkak. Konuyu sormak için Dışişleri’ni de aradım. Bakanlığın hazırlayacağı yanıtı önümüzdeki günlerde bu köşede okuyacaksınız. Bazen yerinden çıkmış bir çivi koca bir düzeni yerle yeksan eder.

Barış Terkoğlu/Cumhuriyet

Not: İşgali kabul etmeyen Mustafa Kemal’in başlattığı uzun yürüyüşün ilk adımının 107. yılı kutlu olsun. Dün yaptık, yarın yine yaparız!

Prof. Dr. Ahmet Yaşar: Oteller hafızayı siler; hanlar, fotoğraf çekilen bir dekora dönüşür -Aslı Atasoy/T24-

Tarihçi Prof. Dr. Ahmet Yaşar, Eminönü’ndeki hanları, geçmişin toplumsal ve gündelik hayat ilişkilerini fiziksel dokusunda taşıyan "katmanlı hafıza mekânları" olarak tanımlıyor ve otelleşme süreçlerinin hafızayı silme riskine karşı uyarıyor: “Hanlar, yaşayan bir mekândan fotoğraf çekilen bir dekora dönüşmüş olacaktır”

Eminönü’ndeki Hanlar Bölgesi; yüzyıllar boyu kesintiye uğramadan, zamanın ruhuna göre evrilerek bugüne ulaşan İstanbul’un en açık sözlü anlatıcısı. Sokaklar, binalar ve o binaların içinde nefes alan hayatın kendisi; zamanın ve insanların tüm hoyratlığına rağmen hâlâ göz kamaştırıyor. Ticaretin yanında toplumsal hafızanın da omurgasını oluşturan bu yapılar, bugün tarihlerinin belki de en kritik yol ayrımında duruyor.

Bu eşsiz binaları salt taştan ve görkemli avlulardan ibaret görmek, hanların asıl ruhunu ıskalamak demek. Zira bu hafıza sadece büyük tüccarların hikayelerinden ziyade, bekâr odalarına sıkışmış kayıkçıların, hamalların ve kentin "marjinal" damgası yiyen ama ekonomiyi sırtlayan o görünmez emeğinin de hikâyesi. Bugün hanlar, ya bu canlı ve insani organizmayı koruyacaklar ya da ruhlarını kaybedip sadece fotoğraf çekilen turistik birer objeye dönüşecekler.

İstanbul’un Osmanlı dönemi kent dokusuna dair çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Ahmet Yaşar, bu yapıları birer "kültür varlığı" olarak ele almanın eksik kalacağını vurguluyor. Ona göre hanlar; geçmişin karmaşık toplumsal ilişkilerini ve iktidar pratiklerini fiziksel dokusunda taşıyan "çok katmanlı bir hafıza mekânı". Yaşar, üretimi ve mekânın sakini olan insanı dışlayan güncel otelleşme sürecini ise kentsel kimliğin ve tarihin silinmesi olarak niteliyor.

- Bir tarihçi olarak kültür varlığı kavramını nasıl tanımlarsınız? Bu varlıkların tarih-toplum ilişkisindeki temel işlevini nasıl okumalıyız? 

İstanbul Çakmakçılar Yokuşu’nda, bir 18. yüzyıl eseri olan Büyük Yeni Han’ın avlusunda durup etrafa baktığınızda, yüzyıllar boyu aynı taş üzerinde birikim yapmış onlarca farklı hayatın izlerini hissedebiliyorsunuz. İşte bu yüzden kültür varlığını yalnızca korunması gereken bir yapı olarak değil, geçmişin karmaşık toplumsal ilişkilerini, iktidar pratiklerini ve gündelik hayat deneyimlerini fiziksel dokusunda taşıyan çok katmanlı bir hafıza mekânı olarak görmek daha anlamlıdır. Tarihçiler bu yapıları, toplumun ve mekânın zaman içindeki dönüşümünü okuyabildikleri somut birer birincil kaynak olarak ele alır. İstanbul’un Eminönü hanları bu ilişkinin en açık biçimde izlenebildiği yerlerden biri. Ben kendi çalışmalarımda bu hanları “bir aradalığın mekânı” olarak kavramsallaştırıyorum; yani farklı kökenden, farklı statüden insanların zorunluluk ya da alışkanlık nedeniyle bir arada var olduğu, birbirini dönüştürdüğü alanlar. Avlularındaki kahve ocakları, toptan ve perakende ticaretin dükkânları, uzak diyarlardan gelen yabancıların konakladığı bekâr odaları, devletin mekân üzerindeki yoğun gözetim refleksi. Tüm bunlar bir arada düşünüldüğünde bu hanlar, Osmanlı İstanbul’unun farklı toplumsal katmanlarını bir çatı altında buluşturan mekânlar olarak karşımıza çıkıyor. Kısacası bu yapıları kültürel miras kılan şey yalnızca yaşları değil; bize şehri kimin inşa ettiğini, kimin yaşadığını anlatmalarıdır.

- Bu coğrafyadaki tarihi yapıların, bilinen birincil amaçları dışında, bölgenin sosyal dokusuna özgü üstlendiği karakteristik nelerdir?

Bu yapıların en ilginç özelliği, tek bir işleve sığmamalarıdır. Han, gündüz kalabalık çarşının ortasında herkese açık bir kamusal mekâna dönüşürken, gece kapıları kapanıp şehrin yabancılarına bir konaklama evi olur. Mimari de bu ikiliği yansıtır: kapılar işlek sokaklara açılır ama avlu, dışarıdan kolayca ulaşılamayan yarı-kapalı bir dünya kurar — çarşının içinde bir çıkmaz sokak gibi.

Bu çift kimlik aslında Osmanlı kentinin genel mantığıyla örtüşür. 16. yüzyıl yazarı Gelibolulu Mustafa Ali, hanları hamamlar, kahvehaneler ve dergâhlarla aynı kategoride, yani kamusal mekânlar arasında sayar. Oysa odalar özel, avlu kamusal, dehlizler ikisi arasında bir eşiktir. Bu geçişkenlik, hanı salt bir ticaret ya da konaklama mekânı olmaktan çıkarıp kentin toplumsal hayatının tam ortasına yerleştirir.

- Odağımızı Eminönü’ne çevirirsek, Hanlar Bölgesi’nin İstanbul’un kent hafızasındaki tarihsel yeri nedir? 

Eminönü ve çevresindeki hanlar bölgesi, Osmanlı İstanbul’unun ticari merkezi olmasının yanı sıra toplumsal ve simgesel hafızasının da odak noktasıdır. Bu bölgenin tarihi fetihle başlar: II. Mehmet, Konstantiniyye’yi aldıktan hemen sonra şehri bir imparatorluk başkentine dönüştürme projesinin parçası olarak ticari bir altyapı kurmaya girişti. Liman bölgesi ile Bedesten arasında ikili bir eksen oluştu; bu iki merkezi birbirine bağlayan Uzunçarşı ise şehrin ticari omurgası haline geldi. 16. yüzyılda Mimar Sinan’ın önderliğinde olgunlaşan bu doku, 1701 yangınının ardından çarşı bölgesinin üstünün kapatılarak Kapalıçarşı’nın ortaya çıkışı ve 1703’te hanedanın İstanbul’a dönüşüyle yeni bir ivme kazandı; 18. yüzyıldaki pek çok başka yapıyla zirveye ulaştı. Hanlar bölgesi zamanla yalnızca ticaretin değil, paranın da kalbine dönüştü: 19. yüzyılın başlarında sarrafların büyük çoğunluğu Çakmakçılar Yokuşu’ndaki hanlarda toplandı ve İstanbul’un kredi ile finans ağlarının düğüm noktası burası oldu. Ama bölgenin kent hafızasındaki yeri yalnızca ekonomik bir hikâyeyle açıklanamaz. Hanlar, farklı dinlerden, etnik kökenlerden ve toplumsal statülerden insanların yan yana yaşadığı, ticaret yaptığı, ibadet ettiği, eğlendiği “toplumsal eşikler”di; avlularında saz şairleri çalıp söyler, birliktelik ile kamusal ifade iç içe geçerdi. Hanlar bölgesini kent hafızasında tutan şey tam da bu çakışmadır: hem paranın hem de insanın aktığı bir yer. Taşlar değil, o çok katmanlı hayat kalıcı izi bırakmış.

- Literatürdeki “klasik ticaret hanları”, “geçiş hanları” ve “büro hanları” ayrımı, mimari bir farklılaşmanın ötesinde toplumsal veya ekonomik olarak ne anlama gelmiştir?

Klasik ticaret hanları, büro hanları ve ikisi arasındaki geçiş hanları ayrımı, mimari bir sınıflandırmanın çok ötesinde, Osmanlı başkentinde ticaretin, sermayenin ve kamusal mekânın köklü bir dönüşümünü işaret eder. Kendi çalışmalarımda odaklandığım klasik ticaret hanları, II. Mehmet’in fetihten hemen sonra başlattığı imparatorluk başkenti kurma projesinin ticari mekân anlamındaki somut çıktılarıdır; liman ile Bedesten arasında kurulan ikili eksen üzerinde, vakıf sermayesinin yatırım aracı olarak yükselen bu yapılar, içlerinde mescit, kahvehane, avlu, dükkân, oda, ahır ve su kuyusuyla kendi kendine yeten birer mekânsal bütün oluştururken aynı zamanda farklı din ve etnik kökenden tüccarların, bekârların, askerlerin ve seyyahların bir arada var olduğu “toplumsal eşikler” işlevi görüyordu. 

- Büro hanları klasik hanlardan çok farklı işlev ve yapılanmaya sahip değil mi?

Vakıf hanlarındaki kiracı ilişkisi ile sonraki dönemin yapıları arasındaki mesafe yalnızca ekonomik değil, toplumsal ve sembolik bir kırılmayı da barındırır. 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan büro hanları bu tablonun neredeyse tam karşıtıdır: artık avlularında farklı kökenden insanlar yan yana yaşamaz; bunların yerini Galata merkezli uluslararası sermaye, banka ve sigorta şirketleri alır. Kiracı artık bu ağların mensubu değil, anonim bir piyasa aktörüdür; mekânla kurulan ilişki güvenden değil sözleşmeden doğar. Bu yapılar böylece yalnızca sermayenin uluslararasılaşmasının değil, aynı zamanda köklü ticaret ağlarının çözülmesinin, toplumsal eşiklerin ortadan kalkmasının ve şehirde yeni bir yabancılaşma biçiminin mekânsal ifadesi hâline gelir.

Dolayısıyla bu tipoloji, aslında Osmanlı başkentinde kimin, nerede, kimlerle ve hangi sermaye ilişkileri içinde var olduğunun; kamusal mekânın nasıl dönüştüğünün ve bu dönüşümün şehrin toplumsal dokusunu nasıl değiştirdiğinin bir haritasıdır.

- Süreçte hanların işlev değiştirmesi örneğin günümüzdeki otelleşme süreci, kentin tarihsel kimliği açısından ne anlama gelmektedir?

Hanların işlev değiştirmesi aslında yeni bir şey değil. Mevcut çalışmalar göstermektedir ki, hanlar Osmanlı döneminden itibaren hiçbir zaman tek işlevli yapılar olmadı; ticaret, üretim, konaklama ve sosyalleşme her zaman iç içe geçmişti. Dolayısıyla bu mekânların tarih boyunca dönüştüğü, yeniden anlamlandırıldığı bir hakikat. Ancak günümüzdeki otelleşme süreci, bu tarihsel dönüşümlerden nitelik itibarıyla farklıdır. Önceki işlev değişimleri şehrin kendi iç dinamiklerinden, ticari pratiklerin ve toplumsal ihtiyaçların dönüşümünden besleniyordu; han ne kadar dönüştüyse de şehrin üretim ve değişim ağlarının içinde kalmaya devam etti. Buna karşın günümüzdeki otelleşme, bu yapıları o ağların dışına çıkarıyor.

Bu noktada Büyük Yeni Han meselesi keskin bir soru işareti doğurmaktadır. Sultan III. Mustafa tarafından 1761-1763 arasında inşa ettirilen, iki avlusuyla ve Çakmakçılar Yokuşu’na bakan yola uyumlu cephesiyle hâlâ ayakta duran bu yapı, 18. yüzyılda Osmanlı imparatorluk başkentinin ticari zirvesini temsil eden bir vakıf eseridir; sarrafların ve büyük tüccarların faaliyet gösterdiği, şehrin mali ağlarının tam merkezinde yer alan bir mekândır. Eğer Büyük Yeni Han yenilenip turizme kazandırılacaksa, bu yalnızca bir restorasyon değil, aynı zamanda köklü bir anlam dönüşümü olacaktır. Otelleşme bu yapının fiziksel dokusunu belki koruyacaktır; ancak onu bir zamanlar anlamlı kılan şeyi — şehrin üretim, ticaret ve güven ağlarıyla olan canlı bağını — kalıcı olarak silecektir. Avlularında bir zamanlar şehrin nabzı atan bu yapı, böylece yaşayan bir mekândan fotoğraf çekilen bir dekora dönüşmüş olacaktır.

- Hanlardaki bekâr odaları ve buralarda şekillenen sosyal hayat, İstanbul’un o dönemki marjinal ya da gündelik tarihine dair bize neler söyler?

19. yüzyıl ortalarına ait bir vakıf kaydına göre İstanbul’da kayıt altına alınan 593 yapının 418’i han, 175’i ise bekâr odasıydı. Bu iki mekân türü birbirinden kategorik olarak ayrılmakla birlikte pratikte iç içe geçmiş bir görünüm sergiliyordu. Hanlar ticaret ve kısa süreli konaklama işlevini bir arada yürüten müstakil yapılardı; ancak özellikle liman bölgesinde, Kasımpaşa ve Tavukpazarı gibi muhitlerde pek çok han, bekâr odasından farklı olmayan bir konaklama mekânına dönüşüyordu. Bekâr odaları ise çoğunlukla müstakil yapılar olmaktan ziyade kahvehanelerin üstünde, dükkânların arasında ya da iskele kenarlarında, şehrin gündelik ticaret dokusuna sıkışmış küçük barınaklardı. Bu iç içe geçişin kendisi de başlı başına anlamlıdır: iki kategori arasındaki sınırın idari mi yoksa toplumsal mı olduğu her zaman net değildi; belki de ikisi birden. Bu mekânlarda ailelerinden uzakta yaşayan kayıkçılar, hamallar, çıraklar ve mevsimlik işçilerden oluşan “mücerret” (bekar) taife barınıyordu. Bekâr odalarının Unkapanı merkezli liman bölgesinde ve Tavukpazarı ile Beyazıt arasında yoğunlaşması tesadüf değildi; bu dağılım, şehrin emek ve ticaret coğrafyasıyla birebir örtüşüyordu. Burada dikkat çekici olan bir paradoks vardır: iktidar bu grupları şehrin düzenine tam oturmayan, denetlenmesi gereken “marjinal” unsurlar olarak görüyordu; oysa şehrin gündelik ekonomisi — limanın işlemesi, malın taşınması, ticaretin dönmesi — büyük ölçüde bu insanların emeğine dayanıyordu. Marjinallik bir toplumsal konum değil, siyasi bir etiketleme biçimiydi. Osmanlı siyasi iktidarının bu mekânları ısrarla kayıt altına almakta gösterdiği titizlik de bu açıdan okunmalıdır. Nitekim bekâr odalarına ilişkin şikâyet kayıtları ve ara sıra uygulanan sürgün kararları, iktidarın bu mekânları yalnızca barınak olarak değil, potansiyel bir düzensizlik odağı olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Şehrin en işlek noktalarına sıkışmış bu küçük odalar, böylece hem Osmanlı kentsel ekonomisinin dinamiği hem de siyasi gözetimin sürekli nesnesi olarak var olmaya devam etti. 

Aslı Atasoy/T24

***

Prof. Dr. Ahmet Yaşar kimdir?

Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü'nde "On Sekizinci ve Erken On Dokuzuncu Yüzyıllarda İstanbul Hanları: Mekânsal, Topoğrafik ve Toplumsal Bir Analiz" başlıklı teziyle doktora derecesi aldı.

Hâlihazırda İstanbul Beykent Üniversitesi Tarih Bölümü'nde öğretim üyesidir; Osmanlı İstanbul'unda kahvehane, hamam, han ve cadde gibi kentsel kamusal mekânlar üzerine çalışmalarını sürdürmekte.

Anthropic ve OpenAI, dini liderlerle görüştü ama Müslümanlarla değil: İslam tartışmalardan dışlanıyor mu? + Sosyal medyadan kripto paraya: İnternet nasıl küresel bir kumarhaneye dönüştü? -Füsun Sarp Nebil / T24-

Anthropic ve OpenAI, dini liderlerle görüştü ama Müslümanlarla değil: İslam tartışmalardan dışlanıyor mu?

Etkinlikle ilgili haberler ağırlıklı olarak Hindu, Sikh, Yahudi, Hristiyan ve Yunan Ortodoks gruplarına odaklandı. Bu da İslam'ın tartışmalardan dışlanıp dışlanmadığının sorgulanmasına yol açtı.

Anthropic ve OpenAI dahil Amerikalı büyük yapay zekâ şirketlerinin temsilcileri, gelişmiş yapay zekâ sistemlerine etik ve ahlak katma çabalarının bir parçası olarak Hindu, Sih, Yahudi, Mormon, Bahai ve Yunan Ortodoks dini liderleriyle bir araya geldi.

“İnanç-Yapay Zekâ Anlaşması” yuvarlak masa toplantısı olarak adlandırılan bu buluşma, New York'ta gerçekleşti ve Cenevre merkezli "Daha Güvenli Topluluklar için Dinlerarası İttifak" inisiyatifi tarafından organize edildi. Organizatörler, yapay zekâ şirketlerinin gelecekteki modelleri tasarlarken kullanabileceği ortak bir etik ilkeler kümesi oluşturmaya çalıştıklarını belirtiyor.

Katılımcılar arasında şunlar yer aldı:

• Kuzey Amerika Hindu Tapınak Topluluğu,
• Sih Koalisyonu,
• Amerika Yunan Ortodoks Başpiskoposluğu,
• New York Hahamlar Kurulu,
• İsa Mesih'in Son Gün Azizleri Kilisesi,
• Bahai temsilcileri.

Bu girişim, tarihsel olarak organize dinden uzak duran ve yapay zekâ gelişimini genellikle tamamen teknik veya bilimsel bir çerçevede oluşturan Silikon Vadisi için dikkat çekici bir değişim anlamına geliyor.

Yapay zekâ şirketleri neden birdenbire ahlaktan bahsediyor?

Yapay zekâ sistemleri eğitim, siyaset, ruh sağlığı, savaş, istihdam ve kişisel ilişkilerde giderek daha etkili hale geldikçe, teknoloji şirketleri zor bir soruya cevap verme konusunda artan bir baskıyla karşı karşıya kalıyor: "Yapay zekâ nasıl bir ahlaki çerçevede yönetilmelidir?"

Yapay zekâ şirketlerinin yöneticileri ve araştırmacılar yasaların yavaş ilerlediğini ve düzenlemelerin gelişim hızına ayak uydurmakta zorlandığını belirtiyor. Dolayısıyla, “teknik gelişmeler” daha derin etik soruları yanıtlayamıyor.

Toplantının kilit organizatörlerinden Barones Joanna Shields, “dini kurumların” insan ahlaki davranışını yönlendirmede yüzlerce yıllık deneyime sahip olduğunu ve bu nedenle yapay zekâ yönetimini şekillendirmede bir rolü hak ettiğini söyledi.

Anthropic özellikle aktif

Toplantıya katılan büyük yapay zekâ firmalarında Anthropic, zaten dini ve felsefi girdileri araştırma konusunda en agresif olanı gibi görünüyor. Bu yılın başlarında, şirketin San Francisco'daki genel merkezinde, Hristiyan liderlerle özel bir zirve düzenlediği ve ahlak, yas, kendine zarar verme, bilinç ve yapay zekâ sistemlerinin ahlaki statüye sahip olup olamayacağı konularının tartışıldığı bildiriliyor.

Anthropic, zaten chatbot'u Claude'un davranışlarını yönlendirmek için tasarlanmış büyük bir dahili etik çerçeve olan "Claude Anayasası" olarak bilinen bir sistemi kullanıyor. Şirket, bu toplantıda anayasal yapay zekâ, yerleşik etik koruma mekanizmaları ve makine ahlaki oluşumu konularını ortaya attı.

Peki Müslüman liderler neredeydi?

Toplantılarla ilgili haberler ortaya çıkınca, internette herkes, "Peki, Müslüman liderler neden yoktu?" diye sordular. Etkinlikle ilgili haberler ağırlıklı olarak Hindu, Sikh, Yahudi, Hristiyan ve Yunan Ortodoks gruplarına odaklandı. Bu da İslam'ın tartışmalardan dışlanıp dışlanmadığının sorgulanmasına yol açtı.

Gazze ve İran'da yapay zeka kullanımının tartışıldığı ve kısa bir süre önce OpenAI Donanım Şefi'nin, Otonom silahlar ve gözetim konusundaki endişeleri nedeniyle istifa ettiği düşünülürse, Palantir'in CEO'sunun, yapay zekayı batı dünyasının üstünlük aracı olarak tanımlaması göz önüne alınırsa, üstüne Trump'ın yapay zeka konusundaki baskısı kaydedilirse, bu önemli bir sorudur. Özellikle de "21.yüzyılın petrolü, veridir" denildiğinde.

Ama Associated Press'in haberine bakılırsa, başka toplantılar da düşünülüyor:  "Müslümanların katılımı, daha geniş kapsamlı girişimin tamamen dışında değildi ve Abu Dabi, Nairobi ve Pekin dahil olmak üzere çeşitli yerlerde gelecekteki toplantılar planlanıyor. New York oturumunda ise, kamuoyuna açıklanan katılımcılar arasında büyük Müslüman teoloji kurumları veya önde gelen İslam alimleri yer almıyordu. Bu eksiklik dikkat çekti çünkü, İslam, dünya genelinde yaklaşık 2 milyar insanı temsil ediyor. İslam etiği, adalet, insan onuru, gözetim, savaş ve ahlaki sorumluluk konularında kapsamlı geleneklere sahip olan Müslüman çoğunluklu toplumlar ise yapay zekayı hızla benimsiyor.”

Yapay zekâ etiğinde Müslüman katılımının önemi

Uzmanlar, İslam hukuku ve felsefesinin yüzyıllardır, özerklik, hesap verebilirlik, niyet, bilgi etiği ve gücün sınırları konularını tartışıyor. Bu temalar, modern yapay zekâ yönetimi sorularıyla büyük ölçüde örtüşüyor.

Birçok analist, erken dönem yapay zekâ etiği tartışmalarından büyük Müslüman ilim kurumlarının dışlanmasının, meşruiyet sorunlarına yol açacağını belirtiyor ve batı merkezli etiğin dayatıldığı suçlamaları ve yapay zekâ ahlak çerçevelerinin yalnızca seçici kültürel gelenekleri yansıttığına dair endişeleri ortaya koyacağını düşünüyorlar.

Ama, birçok Körfez ülkesinin aynı anda büyük yapay zekâ yatırımcıları ve altyapı merkezleri haline geldiğini ve bu durumun gelecekte yapay zekâ etiği tartışmalarına İslam'ın katılımını giderek daha olası hale getireceğini düşünen analistler de var.

Acaba etik yapay zekâ toplantıları, bir çeşit "yapay zekâ aklama” mıdır?

Bu toplantıların anlamlı güvenceler üreteceği konusunda şüpheler var. Yapay zekâ şirketlerinin, etik tartışmaları halkla ilişkiler aracı olarak kullanmaya çalışabileceğini düşünen uzmanlar da var. Yani, bu hengamede, "yapay zekâ ile ilgili ahlaki tartışmalar", konuyla ilgili yeni düzenlemeleri ve şirket gücüyle ilgili daha zor soruları göz ardı etmemize neden olabilir.

Ayrıca, dev haline gelen özel yapay zekâ şirketlerinin, dini girdilerle bile olsa, makine ahlakını tanımlamasına izin vermenin, ideolojik önyargı, sansür, siyasi etki ve kültürel kayırmacılık oluşturabileceği gibi yeni riskler de ortada duruyor.

Yapay zekâ değerleri üzerine daha geniş bir mücadele

Toplantının yarattığı tartışma, küresel olarak ortaya çıkan daha derin bir sorunu gösteriyor. Yapay zekâ sistemleri artık sadece teknik ürünler değil, giderek "değer sistemlerini oluşturan" yeni çerçeveler yaratıyor.  Yani, yapay zekanın kullanıcılara, neleri reddetmesi gerektiği ya da din, şiddet, cinsellik, siyaset ve acıyla nasıl başa çıkılması konularında tavsiye vermesi doğru mudur? Ya da nasıl tavsiyeler vermelidir? Bunlar yapay zekâ yönetiminin geleceği için merkezi bir önem kazanıyor.

Ve teknoloji şirketleri şimdilerde, mühendisliğin tek başına bu soruları cevaplamak için yeterli olmayabileceğini fark etmiş olabilirler.

Sosyal medyadan kripto paraya: İnternet nasıl küresel bir kumarhaneye dönüştü? 

Endişe artık sadece kumar bağımlılığıyla ilgili değil. Endişe, modern internetin mimarisinin kendisinin kumarhane psikolojisi etrafında yeniden tasarlanıp tasarlanmadığıyla ilgili.

Giderek artan sayıda araştırmacı ve teknoloji analisti, modern internetin, kumarhaneler ve slot makineleri tarafından kullanılan aynı psikolojik prensiplere göre işlemeye başladığı uyarısı yapıyor. Bu da bazı uzmanların, dijital yaşamı "küresel davranışsal kumarhane" olarak tanımladığı bir şeye dönüştürüyor.

Antropolog Natasha Dow Schüll'ün çalışmalarına ve 404 Media tarafından yayınlanan "Dünya Nasıl Bir Kumarhane Oldu?" başlıklı son araştırmaya yeniden dikkat çekilmesinin, ardından bu konudaki tartışma yoğunlaştı.

Rapor, internetin baskın iş modellerinin, kullanıcıları doğrudan kumar oynamaya teşvik etmediğini ama dikkati, duygusal aktivasyonu ve sürekli davranışsal katılımı yani bağımlılığı en üst düzeye çıkarmak için, kumarhanelerin içinde on yıllardır mükemmelleştirilmiş aynı etkileşim mekanizmalarının kademeli olarak benimsendiğini iddia ediyor. Rapor, belirsizliğin kendisinin paraya dönüştürüldüğünü öne sürüyor.

Slot makinesi psikolojisi, Las Vegas'tan internete kaçtı

Schüll'ün araştırması, başlangıçta Las Vegas kumarhanelerindeki makine kumarına odaklanmıştı. Çalışması, birçok kumarbazın öncelikle para kazanma motivasyonuyla hareket etmediğini ortaya koydu. Bunun yerine, aralıklı ödüller, belirsizlik ve dopamin takviyesiyle yönlendirilen sürekli bir etkileşim hali olan psikolojik bir "bölge" yaratmak üzere tasarlandıkları ortaya çıktı.

Araştırmacılara göre, birçok modern dijital platform artık aynı psikolojik ortamı yeniden ve yeniden üretiyor. Kullanıcılar, slot makinesi kolunu çekmek yerine, sosyal medya akışlarını yeniliyor, bildirimleri kontrol ediyor, kripto para fiyatlarını izliyor, meme hisselerini takip ediyor, kısa videoları kaydırıyor veya beğeni ve yorumları bekliyor.

Her etkileşim, öngörülemeyen ödüller sunuyor; davranışsal psikologların "değişken ödül pekiştirmesi" olarak adlandırdığı bir mekanizma.

Dikkat ekonomisi interneti değiştirdi

Uzmanlar internet iş modellerinin, reklam gelirlerine, kullanıcıyı elinde tutmaya, etkileşim süresine ve davranışsal veri toplamaya gider ek daha fazla bağımlı hale gelmesiyle, dönüşümün hızlandığını söylüyor.

Kullanıcı dikkati, dijital ekonominin temel ekonomik varlığı haline geldiğinden, platformlar fayda veya bilgi kalitesini maksimize etmek yerine maksimum etkileşimi optimize etmeye başladı.

Bu durum, sonsuz kaydırma, otomatik oynatma sistemleri, bildirimler, seri mekanikleri, kişiselleştirilmiş öneri algoritmaları ve gerçek zamanlı etkileşimin ölçülmesinin yükselmesine neden oldu.

Eleştirmenler, bu sistemlerin tesadüfi tasarım seçimleri değil, kullanıcı bağımlılığını ve çevrimiçi geçirilen zamanı artırmak için bilinçli tasarlanmış ekonomik olarak rasyonel stratejiler olduğunu savunuyor.

Sosyal medya ve finans birleşmeye başlıyor

Rapor ayrıca eğlence, kumar ve finansal spekülasyon arasındaki artan örtüşmeyi de vurguluyor. Las Vegas'tan kaçtığı yorumu yapılan kumar bağımlılığı felsefesi şimdi aşağıdaki uygulamaların temelinde yer alıyor.

• Kripto para alım satım uygulamaları,
• Robinhood gibi perakende yatırım platformları,
• Polymarket ve Kalshi gibi tahmin piyasaları,
• Spor bahis uygulamaları,
• Sosyal medya bildirimleri,
• Algoritmik öneri sistemleri,
• Ve hatta çevrimiçi içerik akışları.

Kullanıcılar artık slot makinelerinde fiziksel bir kolu çekmek yerine, zaman çizelgelerini yeniliyor, alım satım yapıyor, meme hisseleri satın alıyor veya jeopolitik krizlere ve seçimlere bahis oynuyor. Yani yatırım ve kumar arasındaki çizginin bulanıklaştığı iddia ediliyor. Perakende alım satım uygulamaları giderek artan bir şekilde oyun benzeri arayüzler, anlık geri bildirim döngüleri ve kumarhanelerde kullanılanlara benzer sosyal rekabet mekanikleri kullanıyor.

Meme hisselerinin, spekülatif kripto paraların ve yüksek kaldıraçlı perakende alım satımının yükselişi bu trendi hızlandırdı.  “Meme hisseleri”, fiyatları şirketin gerçek finansal performansından ziyade internet çılgınlığı ve sosyal medya toplulukları nedeniyle yükselen hisselerdir. Örnek olarak, GameStop ve AMC Entertainment sayılabilir. Bu tür hisseler genellikle Reddit grupları, TikTok, X.com, bireysel yatırımcılar, viral memler veya “kısa pozisyon sıkıştırma” kampanyaları ile yükseltilir.  Fiyatları son derece hızlı bir şekilde yükselebilir veya düşebilir. Bu tahmin piyasaları yeni "oyunlaştırılmış finans" kültürünün sembolü haline geldi.

Yeni bir ekonomik model: Sürekli etkileşim

Analistler, genç nesillerin giderek risk almanın normalleştiği ve dalgalanmanın eğlence haline geldiği bir ortama sosyal olarak alıştırıldığını belirtiyor. Spekülatif davranış çevrimiçi kimliğin bir parçası haline geliyor.

 Birçok modern sistem artık sadece ürün veya reklam satmak yerine beklentilerden, duygusal gerilimden, dalgalanmadan, davranışsal zorunluluktan ve tekrarlanan kontrol davranışlarından para kazanıyor.  Mesela viral bir gönderi beklemek, hisse senedi fiyatlarının dalgalanmasını izlemek, içeriğin görüntülenme sayısını kontrol etmek, kripto para birimlerinin yükselişini izlemek veya beğeniler ve paylaşımlar yoluyla sosyal onay beklemek bunlara örnek olarak veriliyor.

Savaşlara, siyasete ve felaketlere bahis oynamak

Tahmin piyasaları, bu dönüşümün en açık örneklerinden biridir. Polymarket gibi platformlar, kullanıcıların seçimlerden ve ünlü haberlerinden, askeri çatışmalara ve ekonomik krizlere kadar her şey hakkında spekülasyon yapmalarına olanak tanıyor. Son olarak şu konularda bahisler yer aldı:

• ABD'nin İran'a saldırıp saldırmayacağı,
• Seçim sonuçları,
• Faiz oranı kararları,
• Ve Jeopolitik istikrarsızlık.

Eleştirmenler, bunun küresel krizlerin spekülatif bir eğlenceye dönüştüğü tehlikeli bir geri bildirim döngüsü yarattığını savunuyor. Destekçiler ise tahmin piyasalarının kolektif zekâ ve finansal teşvikler yoluyla daha doğru tahminler ürettiğini söyleyerek cevap veriyor.

 “Kumarhane kapitalizmi” yapay zekâ çağına giriyor

Üstelik analistlere göre, yapay zekâ "kumarhane mantıklı interneti" yoğunlaştırabilir. Yani yapay zekânın bu dönüşümü önemli ölçüde hızlandırabileceği uyarısı yapılıyor. Çünkü yapay zekâ sistemleri, dikkat çeken ya da kullanıcıları duygusal olarak harekete geçiren unsurlar ve kullanıcıların ne zaman savunmasız olduğu, hangi belirsizlik türlerinin etkileşimi en üst düzeye çıkardığı gibi konularda giderek daha fazla tahmin yeteneğine sahip.

Eleştirmenler, bunun, dijital platformların kullanıcı tutma oranını en üst düzeye çıkarmak için gerçek zamanlı olarak sürekli uyum sağladığı, son derece kişiselleştirilmiş davranışsal optimizasyon sistemlerine dönüşebileceğinden endişe ediyor. Gelecekteki platformlar, genelleştirilmiş bir "kumarhane modeli" yerine, her kullanıcı için ayrı ayrı optimize edilmiş bireyselleştirilmiş etkileşim mimarileri oluşturabilir.

Tartışmanın zamanlaması önemli. Yapay zekâ sistemleri giderek daha fazla kişiselleştirilmiş içerik sunarken, kullanıcı davranışlarını tahmin ederken ve gerçek zamanlı olarak etkileşimi optimize ederken, eleştirmenler internetin bir sonraki aşamasının daha da psikolojik olarak manipülatif hale gelebileceğini savunuyor.

Algoritmik ticaret, sentetik etkileyiciler, deepfake'ler ve gerçek zamanlı tahmin piyasalarıyla birleştiğinde, uzmanlar dijital platformların sürekli uyarım ve spekülatif katılım etrafında inşa edilmiş, son derece otomatikleştirilmiş davranışsal ekonomilere dönüşebileceği konusunda uyarıyor.

Endişe artık sadece kumar bağımlılığıyla ilgili değil. Endişe, modern internetin mimarisinin kendisinin kumarhane psikolojisi etrafında yeniden tasarlanıp tasarlanmadığıyla ilgili.

Kumarhane kapitalizmi, bir manipülasyon sistemi haline geliyor

Anlatmaya çalıştığımız gibi, tartışma artık kumar bağımlılığı veya sosyal medya aşırı kullanımıyla sınırlı değil. Araştırmacılar kumarhane tarzı etkileşim mekanizmalarının dijital kapitalizm, çevrimiçi finans, siyasi medya, eğlence ve hatta yapay zekâ destekli öneri sistemleri için temel oluşturduğuna dikkat çekmeye başladılar.

Tahmin piyasalarının genişlemesi, yeni etik ve ulusal güvenlik endişelerini de beraberinde getirdi. Bazı gözlemciler, savaşlar, darbeler, yaptırımlar veya siyasi istikrarsızlıkla bağlantılı piyasaların manipülasyonu teşvik edeceğini düşünüyor. Bu durumda, dezenformasyonun artacağı uyarısı var.

Eleştirmenler için asıl endişe, internetin insan dikkatini, duygusal değişkenliği ve davranışsal belirsizliği sürekli olarak endüstriyel ölçekte mühendislik ve ticarileştirme yoluyla manipüle eden bir sisteme dönüşüyor olması. Bu anlamda uzmanlar, herkes kumar oynamaya başladığı için değil ama dijital ekonominin, kumarın operasyonel mantığını benimmesi nedeniyle, dünyanın artık kumarhane haline geldiğini iddia ediyorlar.

Aynı zamanda, dünya genelindeki hükümetler bu platformların kumar şirketi gibi mi, finansal türevler şeklinde mi, ya da tamamen yeni dijital spekülasyon kategorileri gibi mi düzenlenmesi gerektiği konusunda çelişkiye düşmüş durumdalar. Düzenleme her zamanki gibi çok geriden geliyor.

Füsun Sarp Nebil / T24