Wall Street’e bakan Lenin: Vurgunun 150 yıldır değişmeyen mantığı -Cangül Örnek-
Bir ayı aşkın süredir, gündemi işgal eden fon vurgununu konuşuyoruz. Bu akıl almaz vurgunu mümkün kılan ilişkiler ağına dair öğrendiklerimiz Türkiye’de fon işleri, devlet işleri ile parti işlerinin iç içe geçtiği bir düzenekle karşı karşıya olduğumuzu gösterdi. Bu iç içeliğin düzeyi, aralarındaki bağlantının tesadüfi değil, tersine, mantıksal olduğu anlamına geliyor. Bu soygunu konuşmaya devam edeceğiz ancak tartışmaya ihmal edilen önemli bir boyutu dahil etmek zorundayız: Finansal piyasaların temelindeki irrasyonelliği ve bu piyasaların aslında nasıl devasa birer servet aktarım mekanizması olarak çalıştığı gerçeğini.
İrrasyonalizmden kastım şu: Finansal piyasalarda yaratılan değer büyük oranda fiktif olduğu halde bu piyasalar ülke ekonomilerini belirleyen çok büyük bir güce sahip. En sağduyulu örneklerde bile finansal değer artışı, gerçek değer artışı beklentisiyle ortaya çıkıyor. Bu irrasyonalizm, maddi değerle uyumsuz bir finansal değerin ülkelerin ekonomisine yön vermesine yol açıyor ki dünyadaki büyük krizlerin öncelikle bu piyasalardan ve bunların komşusu olarak görülebilecek bankacılık ve sigortacılık sisteminden çıkması tesadüf değil.
Ancak toplumlar için irrasyonel olan, kapitalizmin kendi mantığı içinde son derece rasyonel. Çünkü finansal piyasalardaki büyüme, sonuç olarak sermaye birikiminin artışına hizmet ediyor. Sorun bu artışın “masum” bir birikim artışı olmamasında; toplumun büyük çoğunluğunun elindeki küçük birikimlerin bir azınlığın elinde toplanmasını sağlamasında. Böylece zaten üretim ve bölüşüm ilişkileri içinde küçük bir azınlığa aktarılan değere ek olarak, bir de bu yolla çoğunluktan azınlığa bir değer aktarımı daha sağlanıyor. Yani aslında bu piyasalar doğrudan sermaye temerküzüne hizmet ediyor. Ama kapitalizm, sadece toplumsal olanın aleyhine işlemekle kalmıyor, aynı zamanda var olan yasal çerçevenin dışına taşmadan da işleyemiyor. Örneğin, kara para, yasal olmayan ama günümüz kapitalizmi için vazgeçilmez olan bir sermaye birikim yöntemi. Diğer bir deyişle kara para ekonomisinin büyümesi günümüz kapitalizmine içkin bir eğilim; yani bu açıdan bir sapma değil. En az reel ekonominin büyüklüğü kadar bir hacme ulaşmış uyuşturucu gelirinin ve bahis piyasasının ürettiği muazzam servetlerin aklanması, bugün dünyadaki sermaye birikiminin en önemli kaynaklarından biri. Bu ABD’de de böyle, Türkiye’de de.
Bu piyasaları regüle etmekle görevli kurumların, büyük kapitalist ülkelerde kara para aklama mekanizmalarının önünde bir engel teşkil etmediği iddia edilebilir. Zaten o yüzden finansal piyasalar küresel düzeyde işliyor; bir yerde aklayamadığınızı başka yerlerde aklayarak, daha doğru bir ifadeyle aklatarak dünyadaki sermaye dolaşımına tekrar sokmanızı sağlayacak pek çok yan mekanizma bulunuyor.
Dediğim gibi bu durum, kapitalizmin kendi dinamikleri açısından irrasyonel ya da kural dışı değil. Tam tersine; son derece rasyonel ve sermaye birikiminin sınırsız genişleme mantığına tamamen uygun.
Bu tartışmaların hem finansal piyasalara dair kuramsal bir tartışmayı tetiklemesi hem de bu piyasaların gelişimine dair tarihsel bir bilinci uyandırması, yaşadığımız büyük soygunun halk için tek olumlu yanı olabilirdi. Bunu zorlamamız lazım.
Bu tür bir amaçla hareket ettiğimizde, böyle bir bilincin uyanmasında bize yardımcı olacak kuramsal ve tarihsel dersler var.
Geçtiğimiz günlerde tarihçi Ayşe Baltacıoğlu-Brammer’in bir sosyal medya paylaşımını denk geldim. 1990’ların başında Rusya’dan New York’a taşınarak Wall Street’i gören bir binanın tepesine dikilen Lenin heykelinden bahsediyordu. Aslında bu heykel, bir yönüyle dikilebileceği en anlamlı yerlerden birindeydi: “Finans kapitalin mabedi”nin tam karşısında, onu tüm “kötülüklerin” kaynağı olarak işaret edebildiği bir yerde...
Lenin’in Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aşaması kitabının finans kapitale dair bölümleri okunduğunda, gerek kendisinin verdiği gerekse referans gösterdiği yazarlardan aktardığı örneklerin, bugünün finans piyasalarında dönen çarklara ne kadar benzediğini görmek son derece çarpıcı. Aynı mekanizma, tarihsel dönüşümüne rağmen hâlâ benzer pratikler üretiyorsa, burada tekil olaylardan değil, yapısal bir sorundan bahsetmek gerekir. Kuram bize zaten bunu açıkça söyler; ancak teoriyi geçersiz sayan ideolojik körlüğün karşısına, tarihin kendini tekrar eden bu çıplak örnekleriyle çıkabiliriz.
Bu örneklerin bazılarını buraya aktaracağım. Ancak öncesinde şunu belirtmem lazım: Lenin’in ya da kendisinden önce Hilferding’in "finans kapital" kavramı, finans sermayesi ile reel sermaye ilişkisinin hâlâ çok güçlü olduğu bir tarihsel yapıya işaret ediyordu. Bugün ise bu bağın iyice silikleştiği bir finansal hegemonyadan bahsediyoruz. Yine de bu farkı açıklamayı iktisatçılara bırakarak devam edeyim.
Lenin, “Az sayıda elde toplanan ve fiili bir tekel oluşturan finans kapital; şirketlerin kurulmasından, hisse senedi ihracından, devlet tahvillerinden vb. muazzam ve sürekli artan kârlar koparır; finansal oligarşinin egemenliğini güçlendirir ve tekelcilerin çıkarına tüm toplumdan adeta haraç keser” dedikten sonra Hilferding’den şu örneği aktarır:
"1887'de Havemeyer, toplam sermayesi 6.500.000 dolar olan on beş küçük firmayı birleştirerek Şeker Tröstü'nü kurdu. Amerikalıların tabiriyle uygun bir şekilde 'sulandırılan' (şişirilen) tröstün sermayesi 50 milyon dolar olarak ilan edildi. Bu 'aşırı sermayelendirme', tıpkı Birleşik Devletler Çelik Şirketi'nin mümkün olduğunca çok demir cevheri sahası satın alarak tekel kârlarını önceden garantilemesi gibi, gelecekteki tekel kârlarını önceden hesaba katıyordu. Nitekim Şeker Tröstü, kendisine öyle kârlar sağlayan tekel fiyatları belirledi ki, yedi kat 'sulandırılmış' (şişirilmiş) sermaye üzerinden yüzde 10 kâr payı ödeyebildi. Bu da tröstün kurulduğu sırada fiilen yatırılan sermaye üzerinden yaklaşık yüzde 70 kâr anlamına geliyordu! 1909 yılına gelindiğinde Şeker Tröstü'nün sermayesi 90 milyon dolara ulaşmıştı. Yani yirmi iki yıl içinde sermayesini on kattan fazla artırmıştı."
Yukarıda belirttiği gibi “finans kapital” henüz reel ekonomiyle bağlantının kuvvetli olduğu bir finans sistemini nitelemek için kullanılıyordu. Lenin’in verdiği bir başka örnek ise şöyle:
"Dortmund Union Madencilik Şirketi 1872 yılında kuruldu. Yaklaşık 40 milyon mark tutarında hisse senedi sermayesi ihraç edildi ve şirketin ilk yılında yüzde 12 kâr payı ödemesinin ardından hisselerin piyasa fiyatı 170'e yükseldi. Finans kapital kaymağı yedi ve yaklaşık 28 milyon mark gibi küçük (!) bir meblağ kazandı. Bu şirketin ana sponsoru, 300 milyon marklık bir sermayeye başarıyla ulaşan o devasa Alman Disconto-Gesellschaft bankasıydı. Daha sonra Union'ın kâr payları sıfıra indi; hissedarlar sermayenin değerinin düşürülmesini, yani her şeylerini kaybetmemek için sermayelerinin bir kısmından vazgeçmeyi kabul etmek zorunda kaldılar. Bir dizi 'yeniden yapılandırma' yoluyla, otuz yıl içinde Union'ın defterlerinden 73 milyon marktan fazla para silindi. 'Şu anda, şirketin kurucu hissedarları hisselerinin nominal değerinin yalnızca yüzde 5'ine sahipler' ama bankalar her 'yeniden yapılandırmadan' 'bir şeyler kazanmayı' başardı."
Yapay zekadan bu son örneği adım adım açıklamasını istediğimde olan biteni şöyle anlattı:
1. Balon Yaratma ve Güven Aşılama (1872): Büyük bir banka (Disconto-Gesellschaft) arkasına rüzgarı alarak bir maden şirketi kuruyor ve borsaya açıyor. Yatırımcıları çekmek için ilk yıl %12 gibi çok yüksek bir kâr payı (temettü) dağıtıyor. Bu yüksek kârı gören küçük yatırımcılar şirkete hücum ediyor ve hisse fiyatları hızla fırlayarak 170 değerine uyarılıyor.
2. Kaymağı Yemek (Büyük Vurgun): Şirketi kuran ve ilk hisseleri elinde tutan finans baronları (finans kapital), hisseler zirveye çıktığında bunları piyasadaki küçük yatırımcılara satıyor. Şirketin içini henüz ilk yıldan boşaltarak 28 milyon marklık devasa bir kurucu kârını cebe indirip aradan çekiliyorlar.
3. Çöküş ve "Tenzil" Oyunu: İlerleyen yıllarda şirketin aslında o kadar kâr etmediği (balon olduğu) ortaya çıkıyor. Kâr payları sıfırlanıyor. Şirket batmasın diye küçük hissedarlara "Hisselerinizin değerini düşürmek zorundayız, yoksa sıfırlanacak" deniyor (Sermaye azaltımı/tenzili). Küçük yatırımcı elindeki varlığın %95'ini kaybediyor; şirketin defterlerinden 73 milyon mark (küçük yatırımcının parası) buharlaşıp siliniyor.
4. Bankaların Kazan-Kazan Düzeni: En trajik olanı ise şu: Şirket her battığında yapılan "yeniden yapılandırma" (kurtarma paketleri, borç yapılandırmaları, yeni hisse ihraçları) süreçlerini yine aynı dev bankalar yönetiyor. Şirket batarken bile bankalar komisyonlar, faizler ve yeni operasyonlarla her krizden para kazanmaya devam ediyor.
Aradan geçen 150 yıla rağmen hâlâ benzer vurgun tezgahları kurulabiliyor. Düzenleyici kurumların tam da bu tezgahları önlemek amacıyla kurulduğu iddia edilebilir. Ancak böylesi saf bir açıklama, ne finansal hegemonyanın dünya ve ülke ekonomilerine hükmetmesinin mantıksızlığını ne de 2008'den bu yana devletlerin, yani halkın sırtına yüklenen devasa banka kurtarma operasyonlarına neden ihtiyaç duyulduğunu açıklayabilir. Üstelik bu düzenleyici kurumlar, sanılanın aksine, finansal piyasalara kimin, ne zaman ve hangi koşullarda gireceğini belirleyen; dolayısıyla, finans piyasasındaki hiyerarşileri inşa eden güç araçlarıdır. Bu rolün tarihte nasıl güç ilişkileri kurduğuna bakmayı ise bir sonraki yazıya bırakıyorum.
/././
Galip eşeğin dertleri -Engin Solakoğlu-
Bu seçimlerde ortaya çıkan tablo ve Demokrat parti içerisindeki çatlaklar gösteriyor ki ABD’de gerçekten bir şeyler oluyor. Emperyalizmin kumanda merkezinin bu gelişmelere kayıtsız kalmayacağı ve çizgiden ayrılanları yeniden hizaya sokmak için elindeki geniş olanakları kullanacağı kesin.
Amerika Birleşik Devletleri’nde geçen Salı yapılan ara seçimler bütün dünyada ilgiyle izlendi ve bu ilgiyi boşa çıkartmayan çarpıcılıkta sonuçlar verdi.
Ara seçimlerde Kongre’nin iki kanadını oluşturan Temsilciler Meclisi’nin tamamı, Senato’nun ise üçte biri yenileniyor. Yalnız seçimler bununla sınırlı kalmıyor. Birçok eyalette Valilik, Belediye Başkanlığı ve Başsavcılık gibi makamlar için de seçimler yapılıyor.
Sonuçlara biraz daha ayrıntılı bakınca Başkan Trump’ın Cumhuriyetçi partisinin sadece Kongre seçimlerinde değil, bu yerel nitelikli seçimlerde de ağır bir yenilgiye uğradığını görebiliyorsunuz. Yenilginin temel sebebinin Trump olduğuna da kuşku yok. Başkan olmadan önce ucuzluk ve savaşsızlık vaat eden Trump’ın bu konudaki bir buçuk yıllık sicili ortada. Henüz çok net araştırmalar çıkmış olmasa da, Trump Reis’i neredeyse ilahi varlık olarak gören MAGA seçmeninin hoşnutsuzluğunu sandık başına gitmeyerek gösterdiği, görece daha merkeze yakın duran Cumhuriyetçi seçmenin ise Demokratlara oy verdiği anlaşılıyor.
Yenilgiyi irdelerken bir de, emperyalizmin yenilebileceğini ve geriletilebileceğini bir kez daha gösterdikleri için İran halkına bir selam göndermeyi de unutmayalım.
Demokrat partinin simgesi eşek, Cumhuriyetçilerinki ise fil biliyorsunuz. Özet olarak eşek, fili devirebildi ise, bunda en önemli rolü İran oynadı demek yanlış olmaz. Bu arada madem ki totemlerden gidiyoruz, İran’ı simgeleyen hayvanın aslan değil, sadece bu ülkede yaşayan Asya Çitası olduğunu de ekleyelim ve homo sapiens dünyasına dönelim.
Amerikan sisteminde her Başkanlık döneminin ortasına denk gelen ara seçimlerden genellikle o sırada muhalefette bulunan partinin kazançlı çıkması alışılmış bir olgu. Ancak bu kez elde edilen sonuç 1974 yılından beri en açık farka işaret ediyor.
Ülkedeki siyasi topoğrafyada Demokratlar lehine kayda değer bir değişiklik olduğu kesin. Cumhuriyetçi partinin kaleleri sayılan Kansas, Güney Carolina, Ohio, Maine gibi eyaletlerde dahi Demokratlar kazandılar. Peki buradan 2028’deki Başkanlık seçiminin Demokratlar bakımından şimdiden çantada keklik olduğunu söyleyebilir miyiz? Hayır. Bir kere bunun teknik bir sebebi var.
Demokratların ara seçimlerde ülke çapında elde ettiği oy oranı rakibi Cumhuriyetçilere göre çok yüksek ama ABD’de Başkan seçilmek için oyların çoğunu almak her zaman yeterli değil. İkinci seçmen diye adlandırılabileceğimiz bir kurulu merkez alan bir mekanizma nedeniyle halkoyu Başkanlık seçimine doğru yansımayabiliyor.
İşin siyasi boyutu daha da karmaşık. Bir kere Demokratların 2028 için belirlenmiş bir adayı yok. Kamala Harris’in “renkliliği” ve “cinsiyeti” kimseyi ikna etmiyor. O yüzden de bu kampanyayı iki dönem kuralı sebebiyle bir daha Başkan olamayacak Obama sürüklemek durumunda kaldı. Seçimin kampanyasının başlamasına kadar geçecek bir, bir buçuk yıllık sürede Demokratlar hem kendi tabanlarını hem de tarafsız seçmeni ikna edecek bir aday bulmak durumundalar. Bu bir sorun ama aşılabilecek bir sorun. Örnekleri var.
Asıl büyük sorun ise Demokrat Partinin içerisindeki çatlak. Birbirinden temelde büyük farklılığı olmayan iki partili ABD sisteminde Demokratlara verilen rol, yeri ve zamanı geldiği ölçüde solculuk yapmaktır. Bunu açarsak, esasen İsrail ve sermayeye, sermaye düzenine sadakat bakımından Cumhuriyetçilerle aynı kaptan su içen Demokratların bir işlevi de kendini bir şekilde solcu sayan kitleleri bir veya iki siyasetçi vasıtasıyla sistem içinde tutmaktır. ABD siyasetini izleyen herkesin tanıdığı Vermont Senatörü Bernie Sanders bunun en kıdemli örneğidir.
85 yaşındaki Sanders her Demokrat önseçiminde kampanyaya girer, ABD ölçeğinde sol reçeteler savunur, tabana heyecan getirir, ciddi destek de alır ancak son noktada yenilir. Başkanlık seçimleri yaklaştığında ise adaylık yarışında olduğu sırada gayet doğru eleştiriler getirdiği, yerden yere vurduğu Demokrat adayı destekleyeceğini açıklar. “Cumhuriyetçilerin kazanmaması” için Demokrat adaya oy ister. Seçmene bir tür “tıpış tıpış” oy verme çağrısı yapar ve bir sonraki seçime kadar perde kapanır.
Son yıllarda Sanders’a, muhtemelen emeklilik yaşı da bir hayli geçtiği için, bir de küçük kız kardeş gelmişti. Temsilciler Meclisi’nin New York üyelerinden Alexandria Ocasio-Cortez (AOC). Ağzı laf yapan, emekçi ve latino kökenli bir siyasetçi olarak yıldızı parlamıştı. Yalnız son dönemde kariyerizminin yola çıktığı siyasi çizgiye galebe çaldığı ve hafif hafif Demokratların kurumsal çizgisine kaydığı işaretlerini veriyordu.
Bu yılın ilk “solcu” demokrat ürünü ise kuşkusuz Mamdani oldu. Sanders ve AOC’den farklı olarak bir temsil makamına değil, eni konu bir icraat makamına seçilen Mamdani, kendi partisindeki hâkim çizgiye karşı yürütmek zorunda kaldığı kampanyasını yoksullukla mücadele eksenine oturtmuştu. Belediye’nin market açması, kira tavanı, ücretsiz toplu ulaşım gibi vaatleri ABD ölçülerinde önemliydi.
Bu son seçimlerde ise Mamdani çizgisinin artık bir istisna olmaktan çıkmaya başladığını gördük. Sermaye medyası bilinçli bir tercihle bu yeni siyasetçi kuşağının etnik, cinsel veya dinsel kimlikleri üzerinde durmayı tercih etti. Kızılderili, Müslüman, eşcinsel vs.. Oysa kendilerini “dem-soc” (Demokratik Sosyalist) olarak adlandıran adaylar ağırlıkla hayat pahalılığı, saatlik asgari ücret ve sağlık sigortası gibi doğrudan yoksullara seslenen temalarla seçmenin karşısına çıktılar ve önemli başarılar elde ettiler.
Bunların bir diğer ortak noktası ise İsrail karşısındaki tutumlarıydı. Siyonizme ve Filistin soykırımına destek bağlamında Cumhuriyetçilerle yarışan Demokrat Parti ana akımının aksine bu adaylar, ülkedeki en kurumsal ve güçlü İsrail lobisini oluşturan AIPAC’tan maddi destek almayı reddettiler. Tam tersine, AIPAC bu adaylar seçilmesin diye rakiplerine milyonlarca dolar akıttı ama başarılı olamadı. Örneğin, Michigan’da Mısır kökenli Abdul Sayed, sadece cumhuriyetçi adayla değil, AIPAC ödenekli demokratların ihanetiyle de mücadele ederek kazandı.
Uzatmadan söylersek, Demokrat Parti içinde uzun yıllardır bir “renk”, bir “dokunuş” olarak varlığını sürdüren “sol akım” ilk kez bu seçimde bir aksesuar olmaktan çıktı, elle tutulur bir siyasi ağırlık kazandı. Bu noktada lütfen ABD bağlamında konuştuğumuzu ve bu yeni akımın hiçbir şekilde “evcilleştirilmiş” kapitalizm dışında bir alternatifi savunamadığını unutmayalım.
Önümüzdeki günlerde Demokrat çoğunluğun elde edildiği Senato ve Temsilciler Meclisinde Başkanlık seçimleri yapılacak. Teamül, önceki dönemde azınlık grubu başkanları olan sırasıyla Chuck Schumer ile Hakeem Jeffries’in bu görevlere seçilmeleri. Ancak şimdi “sol” kanadın bu konuda ciddi itirazları var. Her iki siyasetçinin de AIPAC ödenekli olmaları ve Gazze soykırımına destek vermeleri bunun temel sebebi. Yeni nesil Demokratlar da denilen bu grup bir “kan değişimi” ve “gençleştirme” talep ediyor. Demokratların 54 sandalyeyi garantilediği 100 üyeli Senato’da 14 Demokrat senatör şimdiden Schummer’i desteklemeyeceklerini açıkladılar.
Bu Demokrat Parti bakımından önemli bir sorun. Sermaye düzeninin iki ana payandasından biri olarak kalması gereken partide “yeniler” iktidar perspektifi kaybedilmeden nasıl hizaya getirilecek? Mesele sadece bu görece genç siyasetçilerin kenara itilmesinden ibaret olsa sorun değil. Sonuçta toplam 535 üyesi bulunan Kongre’nin her iki kanadında AIPAC’a rağmen seçilen Demokrat sayısı 55 ila 80 arasında tahmin ediliyor. Ancak bu yeni akımın arkasında güçlü bir seçmen desteği var. Yoksulluk konusunda olduğu kadar İsrail konusunda da ABD kamuoyunda ciddi bir dönüşüm yaşanıyor. Salt seçim sonuçları değil, son dönemde yapılan anketler de özellikle genç Amerikalılarda İsrail tepkisinin çok yüksek seviyelere ulaştığını gösteriyor. Anketlerin gösterdiği bir başka sonuç ise ABD bağlamında dahi olsa “sosyalizm” düşüncesine duyulan yakınlıktaki yükseliş.
Toplumun eğilimi bu yöndeyken, Demokratların yola eskisi gibi devam etmeye kalkışmaları siyasi bir bedel ödemelerine sebep olabilir.
Erhan (Nalçacı) Hoca yıllardır sık sık ABD’de bir şeylerin değişmekte olduğunu yazıyor. Belki de bir kısmımız bu yazıları devrimciliğimizin olmazsa olmazı umudu büyütmeye yönelik bir çaba olarak yorumluyor, tespitlerden çok dilekleri yansıttığını düşünüyoruz.
Fena halde yanılıyor olabiliriz!
Bu seçimlerde ortaya çıkan tablo ve Demokrat parti içerisindeki çatlaklar gösteriyor ki ABD’de gerçekten bir şeyler oluyor. Emperyalizmin kumanda merkezinin bu gelişmelere kayıtsız kalmayacağı ve çizgiden ayrılanları yeniden hizaya sokmak için elindeki geniş olanakları kullanacağı kesin.
Yine de ABD’de uç veren toplumsal dönüşümü ihtiyatlı bir iyimserlikle ama dikkatle izlemeliyiz.
/././
Ölmek istiyorum, içeri almazlar değil mi?-Berkay Kemal Önoğlu-
70 yaşındaki bir insanın açlığını dile getirirken bile arkasına bakması, "İçeri almazlar değil mi?" diye kısık sesle sorması… Ülkemizin geldiği hâle bakın! Yaşlısına pazarda ölüm dileten piyasa düzeni, ona sefaletini söylerken bile kendini suçlu hissettiriyor.
Biz bir bütün olsaydık; ülkemizin egemenliği büyük sermaye gruplarının değil halkımızın elinde olsaydı, gerçekten kaynaşmış bir toplum halinde yaşasaydık… İşte o zaman istisnasız bütün çocuklarımıza eşit fırsatlara sahip oldukları onurlu bir gelecek sunar, yaşlılarımıza olan huzur borcumuzu öderdik. Terazi şaşmazdı. Ama şimdi bu borç fena halde birikiyor.
Türkiye bugün, ömrünün son demine gelmiş insanlarına yaşama arzusu değil, sessizce ölme temennisi aşılayan vahşi bir sermaye düzenine sahip. Bu hafta bir sokak röportajında cebindeki 600 lirayla kalakalan 70 yaşındaki bir yurttaşın "Ölmek istiyorum" sözleri, kapitalist Türkiye’nin yalın gerçeği.
Muhabirin "Yeter mi?" sorusuna "Yeter mi?" diye soruyla cevap veriyor. "Ne olacak bu iş böyle?" deyince, "Ölmek istiyorum" diyor. Giderayak çekiniyor da söylediği şeyden. Gerçekleri dile getirmiş olmaktan endişe ediyor. "İçeri almazlar değil mi?" diye soruyor.
70 yaşındaki bir insanın açlığını dile getirirken bile arkasına bakması, "İçeri almazlar değil mi?" diye kısık sesle sorması…
Tenceren boş kalacak. Hakkını aramayacaksın. Bir çığlık dahi atmayacaksın. İtiraz etmeyeceksin…
Ülkemizin geldiği hâle bakın! Yaşlısına pazarda ölüm dileten piyasa düzeni, ona sefaletini söylerken bile kendini suçlu hissettiriyor.
Onların kuşağı geçmişte de çok zor zamanlardan geçti ama şimdiki halden daha beterini kimse görmedi. Eskiden yoksulluğun köyden taşınan alışkanlıkları, kentlerde insanlara bir direnç ve dayanma gücü veriyordu. “Turşuluk alacağım" diyor ya zaten; turşu da yaparlar, salça da, tarhana da… Eve giren 20.000 TL’yi kıt kanaat de olsa geçim için döndürmeye uğraşırlar. Gerçi besbelli dönmüyor ya; yine de diyelim ki kira verilmiyorsa, takatleri yettiği kadar bir mücadele içine girebilirler, eski toprak…
Peki yeni nesillerin durumu ileride ne olacak?
Milyonlarca insanın çalışıp, üretip var ettiği değer, en fazla binlerle ifade edilecek bir grup para babasının elinde birikiyor. Türkiye’de kapitalizmin gelişmesiyle geldiğimiz nokta bu.
O kapitalist Türkiye’nin yeni nesillerinde artık tarhana, salça, turşu yapmak, kışlık hazırlamak da yok… Kentlerde toprakla bağı koparılmış milyonlarca mavi ve beyaz yakalı proletarya var. Ülkenin kaynaklarına çökmüş devasa holdinglerin çarklarında milyonlarca insanın suyu sıkılıyor; patronun meşrebine göre şırası ya da şarabı çıkarılıyor.
70 yaşında ölmek isteyenlerin torunları fabrika dişlileri arasında bir biçimde, gençlik sürerken hayata tutunuyor belki.
Peki, onlar da ses çıkarmadan, kurbanlık hayvanlar gibi bıçak altına yürüyecekleri ana kadar bu sermaye düzenini sorgulamazlarsa yaşlılıkta halleri ne olacak?
Direnmeden, mücadele etmeden... Kim böyle bir düzende, yüreğindeki yaşama arzusunu koruyup yetmişini görebilir ki?
Kurulu sömürü çarkına ses çıkarmadan katlanmak, gençlikte bile hayatı insan için taşınması ağır bir yüke dönüştürüyor. Ne yazık ki acı gerçek bu.
Kiminle beraberiz, kiminle karşı karşıyayız; bunları iyi tanıyacağız ki insan insanın kurdu olmasın verdiğimiz hayat mücadelesinde. Bizi aynı sınırlar içinde tesadüfen bir araya gelmiş edilgen bir kalabalıktan 'halk' olma vasfına taşıyacak olan da bu. Üretenler öfkelerini sömürücülere yöneltecek ki, pazarda cebindeki 600 lirayla kalakalan o 70 yaşındaki teyze, sömürü düzeninin sahiplerinden korkmayı bıraksın; her yeni güne yaşama isteğiyle uyansın.
Yüz dokuz yıl önce o büyük Ekim gününde olduğu gibi; sömürüsüz bir dünya ve insanca yaşam için yeniden ayağa kalkacağız.
/././
Diktatörlükle hesaplaşma: Arjantin sineması -Atilla Özsever-
Kasım ve Aralık aylarında Kadıköy Sinematek’te Arjantin filmleri gösteriliyor. Bu filmlerden Resmi Tarih ve Olimpo Garajı isimli gösterimlerde, Arjantin’deki askeri diktatörlük dönemi (1976-1983) sorgulanıyor. Bu arada Yılmaz Güney’in başrol oynadığı Hudutların Kanunu filmi de gösterimde…
Kadıköy’deki Sinematek’te Kasım ve Aralık aylarında Arjantin filmleri gösterimi yapılıyor. Özellikle Resmi Tarih ve Olimpo Garajı isimli filmler, Arjantin’deki askeri diktatörlük dönemini (1976-1983) sorgulayan filmler olarak dikkati çekiyor.
Yabancı dilde en iyi film Oscar’ını kazanan ve Cannes Film Festivali başta olmak üzere sayısız festivalden ödüller ile dönen Resmî Tarih isimli film, Arjantin’de demokrasiye geçişin ardından çekilen filmlerin başında geliyor.
Bu film, askeri diktatörlüğün suçlarını doğrudan beyaz perdeye aktaran ve Arjantin’in yakın geçmişiyle yüzleşmesini temsil eden ilk filmlerden biri olma özelliğini taşıyor. Çarpıcı bir seyirlik vadeden Resmi Tarih, vizyona girdiği dönemde tüm dünyada övgüyle karşılanmış ve dikkatleri tekrar Arjantin sinemasının üzerine çekmişti.
Videla diktatörlüğü
Yine Cannes Film Festivali’nde derece alan Olimpo Garajı isimli film de, Arjantin’de Videla diktatörlüğündeki cunta dönemini mercek altına alıyor.
Filmde, hükümet karşıtı bir örgüt ile bağının olması şüphesiyle tutuklanan Maria’nın gizli bir gözaltı merkezinde sorgulanması konu ediliyor. Bu merkezdeki şiddet, grafik olarak gösterilmek yerine ses ve mekân tasarımı aracılığıyla seyirciye hissettirilmeye çalışılıyor.
Son sahnesinin uzun yıllar insan zihninde asılı kalacağı Olimpo Garajı, askerî diktatörlüğün ve devlet şiddetinin gündelik hayatı ne derece etkileyebileceğini sarsıcı bir sinema deneyimi olarak sunuyor.
Arjantin’de ‘Kirli Savaş’
Arjantin'de Videla liderliğindeki askeri diktatörlük dönemi (1976–1983), ülke tarihinin en kanlı ve en karanlık dönemi olarak kabul edilir. Tarihe "Kirli Savaş" olarak geçen bu süreç, devlet eliyle yürütülen sistematik bir terör ve baskı dönemidir.
Arjantin’de 24 Mart 1976'da ABD destekli Condor Operasyonu kapsamında Isabel Perón hükümetine karşı bir askeri darbe yapıldı. Korgeneral Jorge Rafael Videla, Amiral Emilio Eduardo Massera ve Tuğgeneral Orlando Ramón Agosti'den oluşan askeri cunta, yönetimi ele geçirdi. Videla, rejimin başkanı ilan edildi.
Cunta yönetimi ilk icraat olarak Ulusal Kongreyi feshetti, sendikaları yasakladı, basına sıkı bir sansür uyguladı ve eyalet yönetimleri askeri kontrol altına alındı.
Devlet terörü
Askeri cunta yönetimi, başta Montoneros ve Halk Devrimci Ordusu (ERP) gibi solcu gerillalar olmak üzere komünistler, sosyalistler, sendikacılar, öğrenciler, gazeteciler, sanatçılar ve rejim karşıtı olduğundan şüphelenilen herkesi hedefine aldı.
Bu askeri diktatörlük döneminde, insan hakları örgütlerinin tespitlerine göre 30 bine yakın insan öldürüldü veya zorla "kaybedildi". Uyuşturulan muhaliflerin uçaklardan Atlas Okyanusu'na veya Rio de la Plata nehrine canlı canlı atıldığı vahşi bir infaz yöntemi uygulandı.
Gözaltında doğum yapan veya öldürülen kadınların bebeklerine askerler tarafından el konuldu ve bu çocukların kimlikleri değiştirilerek askeri ailelere evlatlık verildi. Yaklaşık 500 bebekten 130'dan fazlası Plaza Mayo Anneleri tarafından yıllar sonra bulundu.
Direniş ve rejimin çöküşü
Çocuklarının akıbetini sormak için Buenos Aires'in merkez meydanında her hafta toplanan Plaza Mayo Anneleri, diktatörlüğün insan hakları ihlallerini dünyaya duyuran en büyük sivil güç oldu.
Öte yandan askeri rejimin 1982 yılında İngiltere'ye karşı giriştiği Falkland Savaşı'nı kaybetmesi, cuntanın meşruiyetini tamamen yitirmesine sebebiyet verdi ve çöküşünü hızlandırdı.
1983 yılında ülkede yeniden demokratik seçimler yapıldı.1985 yılında kurulan mahkemelerle cunta liderleri yargılandı. Videla ömür boyu hapse mahkum edildi ancak 1990'da Devlet Başkanı Carlos Menem tarafından çıkarılan af yasasıyla serbest kaldı.
2000'li yıllarda ise, daha önce çıkarılmış olan af yasaları Yüksek Mahkeme tarafından iptal edildi ve davalar yeniden açıldı. Tekrar yargılanan diktatör Videla, insanlığa karşı işlediği suçlar ve bebek hırsızlığı gibi cürümlerden ötürü yeniden ömür boyu hapse mahkum edildi. 17 Mayıs 2013'te 87 yaşındayken hücresinde öldü.
Yılmaz Güney filmi
Kadıköy Sinematek’te Arjantin filmlerinin yanı sıra ünlü yönetmen Lütfü Akad’ın filmleri de gösteriliyor. Akad’ın toplumsal gerçekleri yalın bir biçimde sinema diliyle anlatan Hudutların Kanunu isimli filmi, Urfa’nın Suriye sınırında geçimlerini kaçakçılıkla sağlayan köylülerin çaresizliğini konu ediyor.
Yılmaz Güney’in başrolünü oynadığı filmde, ağalık düzeni, yoksulluk, yobazlık ve insanları suça sürükleyen eşitsiz yapı sorgulanıyor. Üç kez sansüre takılan bu film, bugün ulusal sinemanın önde gelen yapıtlarından biri kabul ediliyor.
1967 yılındaki Altın Portakal Film Festivali’nde Yılmaz Güney’e En İyi Erkek Oyuncu ödülünü kazandıran film, World Cinema Project tarafından restore edilerek 2011 Cannes Film Festivali’nde yeniden izleyiciyle buluşmuştu.
Sinematek’te Lütfü Akad’ın çektiği ve Türkan Şoray ile İzzet Günay’ın başrolü oynadığı Vesikalı Yarim filmi de gösterimde bulunuyor. Bu Türk ve Arjantin filmlerini izlemeniz dileğiyle…
/././
Efsane futbolcu Cevat Prekazi yaşamını yitirdi
Uzun yıllar Partizan’da oynadıktan sonra 1985’te Galatasaray’a gelen Prekazi futbolla ilgisi olsun olmasın, Türkiye’de çok sayıda insan tarafından uzun yıllar boyunca büyük bir ilgiyle izlendi. Prekazi bundan 7 yıl önce soL’a verdiği söyleşide “Devrimler yine olacak, olması lazım” demişti.
Galatasaray ve Yugoslav futbolunun efsane isimlerinden Cevad Prekazi, 69 yaşında hayatını kaybetti.
Futbola başladığı ve uzun yıllar oynadığı Partizan Kulübü’nden yapılan açıklamada, "Her şey için teşekkürler, huzur içinde uyu" ifadesi kullanıldı.
Prekazi'nin cenaze töreninin yerinin ve zamanının daha sonra duyurulacağı aktarıldı.
Cevad Prekazi, Türkiye'de Galatasaray'ın dışında Altay ve Bakırköyspor'un da formalarını giymişti.
Partizan'dan Galatasaray'a bir efsane
Arnavut asıllı futbolcu Prekazi, 1957’de Tito Yugoslavyası'nda, Kosova’nın Mitroviça kentinde doğdu. Uzun yıllar boyunca ünlü Partizan takımında oynadıktan sonra 1985’te Galatasaray’a geldi. Burada da büyük başarılara imza atan Prekazi, futbolla ilgisi olsun olmasın, Türkiye’de çok sayıda insan tarafından uzun yıllar boyunca büyük bir ilgiyle izlendi.
Onur Bayrakçeken tarafından kaleme alınan nehir söyleşi niteliğindeki “Prekazi: Vurdu, Gol Oldu!” adlı çalışma 2019’da Mylos Kitap tarafından yayımlandı. Kitapta Cevad Prekazi’nin Mitroviça’da bir işçi ailesinde başlayıp, Partizan takımından Galatasaray’a uzanan öyküsü anlatıldı.
Aynı yıl soL’dan Hatice İkinci’ye konuşan Prekazi, kapitalizmin bir hırsızlık düzeni olduğunu, Yugoslavya'nın sosyalist bir ülke olduğu için NATO tarafından bombalandığını belirtmiş ve giderek sıkışan bu düzenin bir yerde patlayacağını düşündüğünü dile getirmişti.
Sosyalist bir ülkede doğup büyümenin kişiliğini nasıl şekillendirildiği sorulduğunda Prekazi kapitalist dünyaya ait bazı şeyleri ilk kez Türkiye’de gördüğünü şu sözlerle anlatmıştı:
‘İşçi ne demek ki, ne farkı var senden’
Birçok insan beni ters bulur. Fakat ters falan değilim ben, doğduğumdan beri böyleyim. Kavgacı değildim ama şimdi tam Türkçe kelimeyi de bulamıyorum ama hep, herkes birbirine yardım etsin isterdim. Çünkü görüyorsunuz dünyada neler neler oluyor. Ben ilk defa Türkiye’de gördüm bazı şeyleri. Galatasaray tesislerinde neler yapılıyordu çalışanlara; kaba saba seslenirlerdi, 'getir bunu’” ‘götür onu’. ‘Neden böyle yapıyorsunuz’ diye sorardım. ‘Ne demek o, o işçidir’ derlerdi. ‘İşçi ne demek ki, ne farkı var senden’ derdim, bakarlardı öyle. Sen futbolcuysan ne olmuş.”
Prekazi Belgrad’da verdiği söyleşide şu ifadeleri kullanmıştı:
‘Kalbim hep sol tarafta’
Doğduğumdan beri herhalde hep böyleydim ben. Hem solak, hem sol el, hem kalbim hep sol tarafta. Böyle bir dünya istiyordum. Bizim istediğimiz gibi bir dünya olsaydı, insanların yüzde yetmişi, yüzde sekseni çok mutlu olabilirdi. Dünyanın her yeri böyle olsaydı, niye olmasın ki; okul bedava, hastane bedava, kim istemez bunu. Herkes bir yol seçiyor, zaten hayat bir seçimdir. Hayatım boyunca hep böyle olup, hep bunları savunacağım. İnsanlar aynı değil tabi, bazıları istiyor çok zengin olayım. Bir odada yatıyorsun, bir banyoya kullanıyorsun, bir mutfağa giriyorsun, salonda oturuyorsun. Yeterlidir bunlar insana.”
‘Devrimler yine olacak’
Dünyayı kaç kişi yönetiyor, belki yüz kişi belki iki yüz kişi, büyük firmalar, IMF, Dünya Bankası… Bunlar, ne isterlerse yapıyorlar, böyle gitmez bu ya. Bu kapitalizm hırsızlık düzenidir. Zenginler daha zengin olur, fakirler daha fakir olur. Çok büyük bir yoksulluk var dünyada, fakirleşme her yerde, işte kapitalizm budur. Birkaç aile zengin olsun da ötekiler ölse de olur. Bu kadar fazlası da olmaz, bu bir yerde patlayacak. İyice sıkışacak ve bir yerlerde patlayacak bu düzen. Devrimler yine olacak. Olması lazım, başka türlü de gitmez bu. İnşallah gençler yetişecekler ve insan için normal olan bir hayatı kuracaklar.”
‘Kara para aklanıyor futbol üzerinden’
Futbol döndü paraya, her şey para. Futbol zevki kayboldu bana göre. Eskiden fakirler oynardı futbolu, zenginler seyrederdi, şimdi sadece zenginler oynuyor. Futbolda öyle büyük paralar dönüyor ki artık bir oyun olmaktan çıktı, büyük bir iş oldu.
Kara para aklanıyor futbol üzerinden, bir sürü üçkağıt yapılıyor. Futbol gelişiyor mu sanıyorsunuz, nerde? UEFA ve FIFA, dünyanın en büyük örgütlerindendir bunlar. Çok büyük paralar birikiyor buralarda, vergi de ödemiyorlar. Milyarlar kazanılıyor buralarda. Futbolcular da hemen büyük paralar kazanmayı istiyor, birçoğu futbolu da sevmiyor. İzleyen insanlar nasıl zevk alsın bundan?"
***
soL
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder