İşçiler birkaç asır önce uzun çalışma günleri ve sıkı çalışma rejimi gerçeğiyle yüzleşti ve işçi sınıfı zamanı bir mücadele alanı haline getirdi. Sermaye için ise zaman, daha fazla kâr etmenin yollarından biriydi. Uzun çalışma sürelerinin kaybedilmesi, kâr elde etmelerinin başlıca yollarından birini kaybetmek anlamına geliyordu. Bu yüzden hem işçiler, hem de patronlar esasen zaman ile düşünüldüğünden çok daha fazla ilgilenir.
İşçiler için zaman geçim ve yaşam arasında sıkışmış bir zorunlulukken; sermaye için zaman, özelleştirmelerle, yüksek kâr marjlarıyla ve mevduat faizleriyle katlanan bir birikim zemini.
Bu tarihsel gerilim sürüyor.
2005: Atılım senesi
Öyle ki Türkiye’nin en büyük sanayi kuruluşunu 2005’te ele geçiren Koç Holdingin patronu Rahmi Koç, “2005 senesi, topluluğumuz tarihinde yaptığımız en büyük atılımlara sahne oldu. Bir taraftan mevcut faaliyetlerimizi genişletirken, diğer taraftan Yapı Kredi Bankası, TÜPRAŞ ve Tansaş şirketlerini bünyemize kattık. Uzun yıllar çok partili iktidarların ve buna bağlı çalkantıların yarattığı olumsuzluklar bu devrede tek parti iktidarının kararlı ve disiplinli tutumu ile ortadan kalktı” diyordu.
Aslında başta TÜPRAŞ ve Yapı Kredi’nin ele geçirilmesiyle Türkiye’nin en büyük sermaye grubu, strateji değiştirdi ve birikim zeminini genişletmiş oldu. 2010 yılı için hedeflenen 18.7 milyar dolarlık ciro hedefine 2005 yılında ulaşıldı. 2010 yılında ise 35.8 milyar dolar ciro elde edildi. 2010 için hedeflenen ciroya 5 yıl erken ulaşılırken, 2005-2010 arasında grup cirosu dolar bazında yüzde 91 artarak yıllık ortalama yüzde 14 bileşik büyüme kaydetti. Bu oran, bu büyüklükte bir sermaye için artık “hayal” değil, olağanüstü bir sıçrama anlamına geliyor.
TÜPRAŞ’ın yüzde 51’i için 4.1 milyar dolar (bugünkü parasal değeri 6.8 milyar dolar) ödeyen Koç, özelleştirmenin ardından TÜPRAŞ ile 19.5 milyar dolar net kâr etti. Şirketin varlıklarının değeri bugün en az 15 milyar dolar. 2004’te şirketin yarısından fazlası satıldı; bugün şirketin varlıklarının tamamı, o satışın bugünkü değerinin 2.2 katı büyüklükte. Dolayısıyla çarpıcı bir gerçek var. 85 yıllık devlet şirketinin peşkeşine yalnızca buradan baksak bile, asgari kamu zararı 850 milyon dolar.
Bu büyümenin arkasında biriken artı değer ve devlet stratejisi var. Şirketin yatırımlarının önemli kısmı da yine devletin vergi indirimleriyle şirkete geri döndü. Öyle ki, 2021’de şirketin vergi öncesi kârı 678.2 milyon TL iken, vergi sonrası net kâr 3.3 milyar TL oldu. Ya da 2020’de zarar vergi yoluyla azaldı. Ya da 2015’te ‘vergisizlik’ etkisiyle kârı 1.9 milyar TL’den 2.5 milyar TL’ye çıktı… Son 20 yıla ilişkin bu örnekler artırılabilir.
Bir yıllık kâr, beş yıllık ücret
2025 verileri, sermaye birikiminin niteliğini daha da netleştiriyor. TÜPRAŞ’ın 2025 hasılatı 830.3 milyar TL, dönem net kârı 29.9 milyar TL. Bu kâr şirket bünyesinde çalışan 6 bin 200 işçinin brüt ücretini (Ancak, alınan teşvikle zaten TÜPRAŞ işçilerinin primleri için kasadan bedel çıkmadığını da kaydetmek gerekli. Dolayısıyla esasen bu süre 5 yıldan daha fazla) karşılayabilir.
Çarpıcı bir şey daha var. Aynı yıl elde edilen mevduat faiz geliri 20.3 milyar TL. Üretimden elde edilen kârla finansal gelirlerin neredeyse aynı düzeye gelmesi, sanayi sermayesinin nasıl giderek finansal pay ile iç içe geçtiğini gösteriyor.
Bu tabloda emeğin payı ise -tahmin edileceği gibi- oldukça sınırlı. Buna karşılık yalnızca 33 üst düzey yöneticiye ödenen yıllık toplam maaş-prim vs. tutarı 1.12 milyar TL. Yönetim içindeki maaş hiyerarşisi, hisse senedi ve diğer şirketlerden elde edilen gelir vb. göz ardı edildiğinde dahi işçi ücreti ile yönetici maaşı arasında 40 kat fark var.
Şimdi küresel rüzgar TÜPRAŞ’ın arkasında.
Kâr marjı beş yıllık ortalamanın üzerinde
Rafine ürün marjları son beş yılın ortalamalarının üzerinde seyrediyor. Küresel stokların düşük olması, Rusya’nın ihracat kısıtları ve jeopolitik belirsizlikler, marjların “canlı” kalmasını sağlıyor.
Bu tabloda özellikle dizel, jet yakıtı ve benzin marjları dikkat çekici. Dizel marjı yıllık bazda yüzde 22 artarken, jet yakıtı marjı yüzde 53’lük artışla 21.1 dolar/varil seviyesine çıktı. Benzin marjı da yüzde 7 artışla 12.4 dolar/varil oldu. Üstelik bu ürünlerin toplam satışlar içindeki payı düşünüldüğünde -dizelde yaklaşık yüzde 40, jet yakıtında yüzde 20, benzinde yüzde 25- ortaya çıkan resim açık: Yüksek marjlı üretim, yüksek ve kalıcı kârlılık.
Marjların gücü, işçinin zamanı üzerinde kurulan denetimle, kamunun elinden çıkan mülkiyetle ve devlet destekleriyle birleşerek sermaye için güvenli bir birikim hattı yaratıyor. Zaman burada bir kez daha ikiye bölünüyor. İşçi için zaman hâlâ geçimle ölçülürken, sermaye için zaman; yüksek rafineri marjları, finansal gelirler ve özelleştirmeler sayesinde kendini durmaksızın çoğaltan bir kâr makinesi olarak işlemeye devam ediyor.
Yıl | Net Kâr (TL) | Ortalama $ Kuru | Net Kâr (USD) | Bugünkü Parasal Değerle (USD) |
2006 | 822.400.000 | 1.4 | 587.4 milyon $ | 938.000.000 |
2007 | 1.298.000.000 | 1.29 | 1.006.2 milyon $ | 1.562.031.127 |
2008 | 717.900.000 | 1.26 | 569.8 milyon $ | 852.023.062 |
2009 | 811.000.000 | 1.55 | 523.2 milyon $ | 785.135.326 |
2010 | 737.324.000 | 1.5 | 491.5 milyon $ | 725.662.144 |
2011 | 1.200.000.000 | 1.63 | 736.2 milyon $ | 1.053.683.161 |
2012 | 962.300.000 | 1.78 | 540.6 milyon $ | 758.044.137 |
2013 | 1.197.000.000 | 1.87 | 640.1 milyon $ | 884.608.379 |
2014 | 1.459.000.000 | 2.18 | 669.3 milyon $ | 910.197.223 |
2015 | 2.550.000.000 | 2.72 | 937.5 milyon $ | 1.273.417.360 |
2016 | 1.790.000.000 | 3.02 | 592.7 milyon $ | 795.041.878 |
2017 | 3.800.000.000 | 3.64 | 1.043.9 milyon $ | 1.369.886.378 |
2018 | 3.761.000.000 | 4.81 | 781.9 milyon $ | 1.002.469.989 |
2019 | 525.800.000 | 5.67 | 92.7 milyon $ | 116.734.985 |
2020 | -2.493.511.000 | 7.01 | -355.8 milyon $ | 442.590.614 |
2021 | 3.319.000.000 | 8.91 | 372.6 milyon $ | 442.690.931 |
2022 | 41.044.621.000 | 16.57 | 2.478.0 milyon $ | 2.725.990.514 |
2023 | 53.600.000.000 | 23.79 | 2.252.2 milyon $ | 2.379.636.578 |
2024 | 18.300.000.000 | 32.81 | 558.0 milyon $ | 572.682.478 |
2025 | 29.872.672.000 | 39.49 | 756.5 milyon $ | 756.500.000 |
Toplam | 19.461.800.000 |
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder